Mehanički sat monaha Lazara Srbinа Hilandarca

U svom novom romanu "Oči vremena", objavljenom u septembru 2025. godine, književnica Lela Marković, rodom iz Prištine, istražuje život monaha Lazara Srbinа Hilandarca, koji je 1404. godine izradio prvi mehanički sat u Rusiji. Ova tema se posebno oslikava kroz kontekst čuvanja sećanja na dobra dela i plemenite podvige, koja su deo identiteta i istorije naroda.

Monah Lazar, poznat kao Lazar Srbin, rođen je u Prištini. Njegov sat, koji je radio neprekidno 217 godina, nalazio se na prozoru kule kneževog dvora u Kremlju, blizu crkve Blagoveštenja. Ovaj sat je bio osmišljen sa složenim mehanizmom koji je koristio opruge i tegove, dok su udarci čekića označavali pune sate i njihove četvrtine. Brojčanik je bio obeležen crkvenoslavenskim slovima, što dodatno ukazuje na značaj srpskog časovničarstva.

Markovićeva u romanu obrađuje detinjstvo i odrastanje dečaka Ivana, budućeg monaha, u Prištini i manastiru Svetih arhanđela u vreme vladavine cara Dušana. Prikazuje i veštinu izrade časovnika u čuvenoj prištinskoj časovničarskoj školi, kao i monašenje i odlazak na Svetu Goru posle Kosovskog boja. Autorica ukazuje na Lazarevo usavršavanje zanata, uključujući popravku hilandarskog sata Svetog Save, sve do poziva kneza Vasiliја Prvog da ode u Moskvu.

Na pitanje šta su "oči vremena", Markovićeva objašnjava da je to mehanizam koji „vidi” i meri protok vremena, preobražavajući ga u izmerivi prikaz. "Život i delo Lazara Hilandarca, u mom rukopisu, ukazuju na ono što se ne može izmeriti i ne može se staviti ni u okvire prošlosti ni budućnosti, već samo u tok neprekidnog trajanja neprolaznih vrednosti", dodaje ona.

Ova knjiga nudi i istorijski kontekst, s obzirom da se informacije o Lazarevom mehaničkom satu mogu naći u više ruskih letopisa, uključujući i „Troički letopis”, koji je najstariji zapis o Lazaru na pergamentu. Autorica naglašava da su letopisi ovaj događaj opisivali rečima: „Te godine beše postavljen časovnik u Moskvi, u dvoru velikog kneza, iza Blagoveštenjske crkve. A napravi ga Lazar, monah Srbin, koji skoro dođe iz srpske zemlje.”

Na kraju, Markovićeva podseća na značaj očuvanja tradicije i kulture, ističući da bi bilo izazovno postaviti replike Lazarevog sata u različitim lokalitetima, uključujući Hilandar i manastir Svetih arhanđela kod Prištine. "Vreme i ratovi obrisali su mnoga dela i dokaze. Da nije bilo narudžbine velikog kneza Vasiliја Prvog, ne bi se ni znalo za Lazarevo umeće. Časovnik je radio punih 217 godina dok nije nestao u plamenu", zaključuje ona, pozivajući na sećanje na vreme kada su srpske gradove krasili gradski satovi.