Sava Kovačević – simbol borbe protiv zaborava

U vremenu kada se istorija besramno prekraja, a antifašizam gura na marginu, priča o Savi Kovačeviću predstavlja optužnicu protiv zaborava i namjerne amnezije. Sava Kovačević rođen je 25. januara 1905. godine u selu Nudo, na Grahovu, tadašnjoj Knjaževini Crnoj Gori. Ova porodica je Crnoj Gori dala brojne junake i bila je nosilac stvarnog istorijskog tereta, gdje se odgovornost prema zajednici nasljeđivala.

Prije Drugog svjetskog rata, naročito od 1928. godine, Sava Kovačević bio je aktivan revolucionar, oblikovan pod snažnim uticajem svog starijeg brata Nikole, već afirmisanog komunističkog rukovodioca. Iako bez formalnog vojnog obrazovanja, Sava je od prvih ustaničkih dana preuzimao ključne komandne dužnosti: od komandanta odreda, preko brigade, do komandanta divizije. Svjedočenja saboraca, kurira, porodice i istoričara ostavljaju malo prostora za relativizaciju njegovog autoriteta, koji je počivao na ličnom primjeru, a ne na činu.

Petar Perišić, jedan od boraca, svjedoči o Savi kao komandantu koji je posljednji dobijao hranu, stajao u prvim redovima i bacao bombe stojeći. „Savu neće metak“, govorili su borci, a taj gotovo mitski osjećaj nepobjedivosti nije bio proizvod propagande, već svakodnevnog iskustva onih koji su ratovali uz njega.

Vrhunac Savinog ratnog puta, ali i njegov kraj, vezani su za epopeju na Sutjesci, tokom Pete neprijateljske ofanzive (maj–jun 1943). U obruču su se našle snage Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije — oko 22.000 boraca, sa više od 3.500 ranjenika, suočene s nadmoćnim njemačkim, italijanskim, ustaškim i četničkim jedinicama, uz potpunu vazdušnu nadmoć neprijatelja.

Treća udarna divizija, kojom je komandovao Sava Kovačević, imala je ključnu ulogu u pokušajima proboja obruča na prostoru između Maglića, Volujaka, Zelengore i kanjona rijeke Sutjeske. Ove borbe su bile najkrvavije i najpresudnije u Drugom svjetskom ratu na ovim prostorima, a cijena je bila stravična: više od 7.000 poginulih partizana, ali Vrhovni štab i glavnina snaga nijesu uništeni.

Na današnji dan, 13. juna 1943. godine, u jurišu na neprijateljske položaje, Sava Kovačević je pogođen i poginuo, ostavljajući iza sebe simbol Sutjeske. U istoj bici poginule su tri generacije porodice Kovačević: Savin otac Blagoje, brat Janko, sinovac Dragan i rođak Janko, što predstavlja rijedak stepen porodične žrtve u istoriji velikih ratova.

Ukazom Prezidijuma Vrhovnog sovjeta Sovjetskog Saveza, Sava Kovačević odlikovan je Ordenom Kutuzova, a Odlukom partizanskog Vrhovnog štaba, 6. jula 1943. godine, proglašen je za narodnog heroja Jugoslavije. „Na osnovu rješenja Vrhovnog štaba daje se naziv narodnog heroja drugu Savi Kovačeviću, komandantu Treće udarne divizije, koji je poginuo junačkom smrću juna mjeseca 1943. godine, kod Vrbnice jurišajući na čelu svojih boraca na neprijateljske bunkere pri probijanju neprijateljskog obruča. Slava velikom crnogorskom junaku drugu Savi Kovačeviću!”