Četrdeset godina ARS-a: Časopis koji je nadživio države i sačuvao književnost

Jubilarni broj časopisa ARS, kojim se obilježavaju četiri decenije od njegovog osnivanja 1986. godine, na gotovo četiri stotine stranica okuplja neke od najznačajnijih pisaca i intelektualaca savremene crnogorske i regionalne književnosti. Od Milorada Popovića, Miljenka Jergovića i Svetislava Basare, preko Jovice Aćina, Ivana Lovrenovića, Josipa Mlakića i Faruka Šehića, do Borisa A. Novaka, Ahmeda Burića, Envera Kazaza, Dragane Tripković, Nikole Nikolića, novi ARS istovremeno je, kako su naveli iz redakcije časopisa, jubilarni dokument i potvrda poetike zbog koje je ovaj časopis četiri decenije opstajao na prostoru na kojem su se u međuvremenu mijenjale države, granice i kulturne politike.

“Četrdeset godina jednog književnog časopisa u kulturi kratkih institucionalnih pamćenja nije samo jubilej, već hronika”, poručili su iz redakcije. ARS je, podsjećaju, prvi put izašao na Cetinju u avgustu 1986. godine, u posljednjim godinama jugoslovenskog socijalizma, i već premijernim brojem izašao iz tadašnjih lokalnih okvira. Njegovu grafičku koncepciju osmislio je Bogdan Kršić, a na stranicama prvog broja našli su se tekstovi i prijevodi Borislava Pekića, Oskara Daviča, Tomaža Šalamuna, Alena Ginzberga i drugih značajnih autora.

Jubilarni broj otvara tekst „Prvih četrdeset godina Arsa“ Milorada Popovića, svojevrsna autobiografija časopisa, ali i hronika kulturnog i političkog vremena u kojem je nastajao i opstajao. U tih četrdeset godina ARS je, kako podsjeća, nominalno izlazio u četiri države — SFRJ, SRJ, Srbiji i Crnoj Gori. Njegov kontinuitet zato nije samo bibliografska činjenica nego rijetkost u crnogorskoj kulturi.

Književni dio broja potom otvara Milorad Popović prozom „Hotel Dubrovnik”, široko postavljenom istorijskom naracijom koja kroz sudbinu zagrebačkog hotela ulazi u tamne hodnike evropske i jugoslovenske istorije. Slijedi Miljenko Jergović sa tekstom „Dvojica“, odlomkom iz romana-inventarne knjige u nastajanju Moje stvari. U središtu Jergovićevog rukopisa ponovo su Miroslav Krleža i Ivo Andrić, kroz koje se prelamaju kulturna istorija Jugoslavije, sjećanje i fikcija.

Svetislav Basara zastupljen je odlomkom iz romana „Šerpas“, tekstom prepoznatljive basarijanske ironije. Nakon Basare dolazi Jovica Aćin sa “Mističnim putem“, a potom Ivan Lovrenović sa tekstom „Hirovit gost je smrt“. Slijedi Ljubeta Labović i proza „Posljednji dan sa Ester“, tekst koji uspostavlja intimni dijalog sa Silvijom Plat i njenom Ester Grinvud.

Josip Mlakić objavljuje „Legendu o tišini“, nakon čega dolazi Faruk Šehić sa „Parfemom s Orijenta“. Slijedi Dragana Tripković sa „Poemom o Dobrom Selu“, poetskom dramom u kojoj se prepliću individualno i kolektivno pamćenje. Posebno mjesto u jubilarnom broju pripada slovenačkom pjesniku Borisu A. Novaku, koji objavljuje „Pjesme za 40-godišnjicu ARS-a“.

U okviru temata „Žene i starenje – Ka preispitivanju ženskog iskustva starenja“, koji je priredila Aleksandra Nikčević-Batrićević, bave se starenjem kao književnim, kulturnim, rodnim i društvenim iskustvom. Temat završava Jelena Pralas studijom „Žene i starenje u prozi Džulijana Barnsa“, analizirajući različite Barnsove ženske likove.

Nakon temata časopis se vraća književnosti. Nikola Nikolić objavljuje „Dnevnik“, a Sead Šabotić „Atlas izgubljenih reprezentacija“. Esejističko-kritički završetak broja donosi Ethem Mandić sa tekstom Fluidne granice i traume u romanu “Lovište samoće”, dok broj zatvara Novica Vujović tekstom „Politička fikcija u tumačenjima Ethema Mandića“.

“Tako se posljednja stranica jubilarnog broja, zapravo, vraća pitanju s kojim je ARS prije četrdeset godina i počeo: može li književnost biti prostor slobodnog mišljenja u sredini koja joj tu slobodu neprestano sužava”, ističu iz redakcije.