Od 75.000 do 7.500: Carstva i kolonijalizam izbrisali mnoge jezike

Ljudi širom svijeta danas koriste približno 7.500 jezika, a među najrasprostranjenijima su engleski, mandarinski kineski, hindi, španski, arapski i francuski. To je veliki broj jezika, ali daleko manji od istorijskog vrhunca. Istraživači su koristili matematičko modeliranje i saznanja iz antropologije, lingvistike i demografije kako bi procijenili koliko se jezika koristilo širom svijeta tokom proteklih približno 12.000 godina, od kraja posljednjeg ledenog doba, odnosno tokom perioda poznatog kao holocen.

Utvrđeno je da je, u razdoblju koje je obuhvatalo prvi milenijum prije nove ere i prvi milenijum nove ere, čovječanstvo možda govorilo desetinama hiljada različitih jezika. Istraživači su zabilježili i veliki pad od tog jezičkog 'zlatnog doba', izazvan potiskivanjem i zamjenom jezika usljed faktora kao što su širenje velikih carstava u antičko doba i evropski kolonijalizam tokom posljednjih nekoliko vjekova.

'Jezici imaju duboko značenje za zajednice koje ih koriste. Oni prenose znanje, asocijacije i sjećanja', kazala je Kler Bauern, profesorka lingvistike i antropologije na Univerzitetu Jejl i jedna od rukovoditeljki studije objavljene u časopisu Science. 'Za naučnike jezici sadrže ogromnu količinu podataka o prošlosti - od toga gdje su ljudi živjeli i šta su jeli do toga o čemu su razgovarali. Oni nam takođe pružaju uvid u ljudski um', dodala je Bauern.

Nastale su i razvijale se brojne jezičke porodice, a vremenom se pojavilo i pismo. Prvo se razvilo u Mesopotamiji, gdje je sumerski jezik zapisivan klinastim pismom tokom četvrtog milenijuma prije nove ere, a nezavisno od toga i u oblastima poput Egipta, Kine i Mezoamerike. Istraživači su procijenili da je broj jezika na vrhuncu iznosio između 30.000 i potencijalno više od 75.000 jezika koji su se u istom periodu koristili širom svijeta.

Glavni autor studije, Damijan Blasi, kognitivni naučnik i evolucioni antropolog iz Katalonske institucije za istraživanja i napredne studije u Španiji, rekao je: 'Rijetko shvatamo da je čovječanstvo, sve do prije samo nekoliko hiljada godina, živjelo u kulturno mnogo raznovrsnijem svijetu od onoga koji poznajemo danas'. Istraživači su morali da pokažu određenu dovitljivost kako bi došli do svojih procjena, budući da do veoma skorog perioda ne postoje neposredni dokazi o broju jezika.

'Ne možemo se osloniti na izuzetno nepotpune zapise iz antičkog doba. Međutim, pošto mnogo znamo o vezama između jezika i društava, možemo upotrijebiti nekoliko pretpostavki kako bismo napravili simulacioni model jezičke raznolikosti kroz vrijeme', rekla je Bauern. Koristeći podatke o 171 savremenoj lovačko-sakupljačkoj zajednici u Africi, Južnoj Americi i jugoistočnoj Aziji, istraživači su procijenili veličinu etnolingvističkih grupa, od kojih je svaka predstavljala poseban jezik, na početku holocena. Te podatke su zatim primijenili na procjene tadašnje ljudske populacije.

Prema procjenama, ljudi su bili rasuti širom svijeta u malim grupama nomadskih lovaca i sakupljača, prije pojave poljoprivrede, trajnih naselja i složenijih kultura. Istraživači su procijenili da su te rasute populacije prije oko 12.000 godina govorile između približno 4.500 i 6.200 jezika. Kako je svjetsko stanovništvo tokom narednih milenijuma postepeno raslo, a ljudsko društvo se mijenjalo, povećavao se i broj jezika.

'Okolnosti u kojima stanovništvo raste, a ljudi se bave poljoprivredom, dovode do stvaranja stalnijih zajednica i idealne su za razvoj veoma velikog broja malih jezika', rekla je Bauern. Brojni veliki i mali jezici pojavljivali su se i nestajali tokom istorije, među kojima su sumerski, hetitski, akadski, etrurski, kao i jezici korišćeni u drevnom Egiptu i Kini.

Bauern je opisala nekoliko načina na koje jezici nestaju: 'Ljudi koji govore tim jezikom bivaju ubijeni ili bivaju prisiljeni da pređu na drugi jezik'. Ona je takođe napomenula da se stari jezici mogu razviti u nove, kao što se latinski, jezik drevnog Rima, tokom vjekova nakon propasti Zapadnog rimskog carstva 476. godine, razvio u jezike među kojima su francuski, italijanski i španski.

Kolonijalne sile često su sprovodile jezički imperijalizam. Engleska je, na primjer, suzbijala irski jezik u Irskoj, Španija je zabranjivala domorodačke jezike u Amerikama, a Portugal ih je zabranjivao u Brazilu. Među ostalim primjerima su francusko nametanje francuskog jezika u afričkim kolonijama i japansko suzbijanje korejskog jezika u Koreji. Ipak, neki jezici su uspjeli da opstanu, poput jezika Inka, Maja i Asteka, koji su preživjeli pokušaje španskih vlasti da ih potisnu. Oko polovine jezika koji se danas koriste smatra se ugroženim.

Bauern je navela da '90 odsto svjetskog stanovništva govori svega 10 odsto svjetskih jezika, pa postoji veoma veliki broj jezika sa malim brojem govornika i korisnika znakovnih jezika'.