Ustanak Jevreja u Varšavi: 19. april 1943. godine

Na današnji dan, 19. aprila 1943. godine, počeo je ustanak Jevreja u Varšavi koji je, uz više hiljada žrtava, ugušen. Nacisti su tokom borbi potpuno razorili i spalili Varšavski geto, a 58.000 ljudi poslato je u nemačke koncentracione logore.

Varšavski geto je formiran 1940. godine kao sabirni centar, i u njega su sabijeni svi Jevreji iz poljske prestonice i okoline. Manje od dvije godine kasnije, Nemci su otpočeli likvidaciju geta, slanjem njegovih žitelja u logore smrti. Poslednji među njima su odlučili da nacistima zagorčaju život. Jevreji u Varšavskom getu u Poljskoj počeli su hrabru, samoubilačku borbu protiv nemačkih oružanih snaga koje su planirale da ih kolektivno deportuju u koncentracioni logor Treblinka.

Suprotno zakonu verovatnoće, ustanici predvođeni Mordekajem Anielewiczom, koristeći se ograničenom količinom oružja i municije, pružali su otpor nacistima čitavih 27 dana, pre nego što su 16. maja poraženi, i to tek nakon što su Nemci srušili geto u nameri da iz njega istjeraju sve Jevreje.

Poljska je pre Drugog svetskog rata bila jedna od zemalja sa najvećom koncentracijom Jevreja u Evropi i svetu. Nakon što su je Nemci okupirali, suočili su se, iz njihove perspektive, sa velikim problemom. Što raditi sa svim tim Jevrejima? Zbog toga je na teritoriji čitave okupirane i anektirane Poljske obrazovano mnoštvo geta, među kojima su svakako najpoznatiji Varšavski i Krakowsk.

Varšavski je zvanično uspostavljen oktobra 1940. godine u severnoj Varšavi, na prostoru veličine 3,3 kvadratna kilometra: svi prestonički Jevreji, bez obzira gde u gradu u tom trenutku živeli, morali su da se presele u njegove okvire. U tom trenutku u gradu je živelo oko 375.000 pripadnika jevrejskog naroda, i činili su blizu trećine ukupne populacije. Svi oni su morali da se natrpaju u skučen prostor geta, a da stvar bude još gora, nacisti su dodatnih 50.000 Jevreja iz okolnih varoši takođe usmerili ka istom urbanom kavezu.

Uslovi života u getu su bili katastrofalni. Često se dešavalo da nekoliko generacija više porodica živi u jednom stanu; u proseku, osam ljudi je živelo u jednoj sobi. Hrana je bila dostavljana u malim količinama, a sanitarni uslovi su zbog prenatrpanosti bili užasni. Sve to je dovelo do smrti oko 83.000 ljudi, od gladi i zaraznih bolesti, u prvih 18 meseci postojanja geta, a ključni za preživljavanje bili su podzemni tuneli za krijumčarenje.

Tokom Holokausta, getoi su isprva zamišljeni kao prihvatni centri za Jevreje, mesta u kojima će raditi i umirati od bolesti i gladi, a van pogleda ostatka stanovništva. Ali, kada su nacisti počeli da grade logore smrti u Poljskoj i Ukrajini, u sklopu svog “konačnog rešenja jevrejskog problema”, ovi getoi su malo-pomalo likvidirani nakon što su Nemci deportovali njihovo stanovništvo ka Aušvicu, Treblinki, Majdaneku i drugim, sada zloglasnim, mestima.

Znajući da ustanka nema bez vatrenog oružja, činili su sve da uspostave kontakt sa Domovinskom armijom, poljskim ekvivalentom našoj Jugoslovenskoj vojsci u otadžbini; to im je pošlo za rukom tek u oktobru, ali su uspeli tim putem da nabave samo deset pištolja i nekoliko granata, pa su se okrenuli krađi od Nemaca i kupovinom na crnom tržištu. No, nikada nisu imali dovoljne količine oružja.

Jedinca SS-a zadužena za Varšavski geto primila je naređenje od Hajnriha Himlera da deportuje u logore 8.000 Jevreja iz geta; verujući da je u pitanju konačna likvidacija ovog naselja, njegovi žitelji su se pobunili: pripadnici raznih pokreta otpora otvoreno su napadali esesovce, skrivajući se u skrovištima, nisu se pojavljivali na prozivkama, i tako dalje. Iznenađeni jevrejskim otporom u januaru, Nemci su odložili dalje deportacije na nekoliko meseci.

Rajhsfirer Himler je odlučio da konačna likvidacija geta i deportacija njegovog stanovništva počne 19. aprila, a operacija je poverena esesovskom i policijskom generalu Jirgenu Štropu. SS je ušao u Varšavski geto oko 3 časa ujutru, 19. aprila, ali pošto su prethodno najavili da je namera da se izvrši njegova likvidacija, narod se povukao u bunkere, a ustanci su zauzeli borbene položaje. Nemci su očekivali otpor, ali ne i ono što su doživeli. Tokom prva tri dana nacisti nisu uspeli da uhvate ni jednog ustanika, imali su pristojne gubitke, a nisu uspeli da pronađu ni mnogo civilnih žitelja geta.

Štrop je zato odlučio da promeni taktiku: rušiće jednu po jednu zgradu, od bloka do bloka, ne bi li Jevreje istjerao iz skrovišta. Uz geto koji je gorio u sve većoj meri, Jevreji su polako prestajali sa opštim i snažnim otporom, ali su se mnoge manje grupe uporno skrivale i borile protiv Nemaca; civili su pokušavali da ostanu u bunkera, ali su ih istjerivali vatra i dim. Ako svejedno ne bi izašli, nacisti su bacali bojni otrove i granate u bunkere.

Uglavnom, ovo je bio prvi i najveći akt otpora tokom čitavog Holokausta. 2013. godine Muzej istorije poljskih Jevreja otvoren je na mestu bivšeg Varšavskog geta, a preko puta njega nalazi se Spomenik herojima geta koji je postavljen 1948. godine na mestu na kojem je ustanak počeo. Takođe postoji i Jevrejsko groblje u Varšavi, koje se nalazi unutar bivšeg geta, i koje takođe služi kao podsetnik na prošlost.