Krymki rat - pogled u prošlost

Na današnji dan, 30. marta 1856. u Parizu mirovnim ugovorom okončan Krymki rat vođen od 1853. između Rusije i Oto-manskog carstva, kojem su se priključile Francuska, Velika Britanija i Sardinijska kraljevina. Jednom od odredaba zagarantovana je unutrašnja samostalnost Srbije, ali je Turcima dopušteno da zadrže posjede u nekim većim gradovima.

Ovaj prvi moderni, industrijski rat po mnogo čemu najavio je budućnost. Istorijski sukob Zapada i Istoka koji će, s pauzama u svjetskim ratovima, trajati do naših dana. U septembru 1854. godine flota francuskih, britanskih i osmanskih brodova iskrcala se na Krimu, najvećem poluostrvu Crnog mora i bastionu Ruskog carstva u Sredozemlju. Bio je to vrhunac dvogodišnje međunarodne krize. Savez Francuske i Velike Britanije stao je u odbranu Osmanskog carstva.

Miliionske vojske našle su se jedna naspram druge na Dunavu, razdvojene neutralnom Austrijom i Pruskom. Neodlučnost ruskog cara Nikolaja Prvog i agresivnost zapadnih saveznika doveli su do neobičnog kraja ratovanja – savezničkog napada na Krim. Flota savezničkih brodova sa 70.000 vojnika iskrcala se na poluostrvu. Krymki rat, kako će, po kampanji koja će uslijediti i trajati duže od jedne godine, biti nazvan, bio je najveći oružani sukob 19. vijeka.

Ovaj prvi moderni, industrijski rat, po mnogo čemu najavio je budućnost. Istorijski sukob cijelog Zapada i Istoka koji će, s neželjenim pauzama u svjetskim ratovima, trajati do naših dana. Najveći rat između Napoleonskih pohoda i Prvog svjetskog rata ukazao je i na budućnost ratovanja. Za razliku od drugih, po pravilu kratkih ratova 19. vijeka, ovaj je bio sukob čelika i ognja, dugotrajna borba iz rovova i reduta, iza bodljikave žice… Kakav je to bio rat koji je prekinuo šest vjekova dugotrajno suparništvo Francuske i Engleske? Rat koji je donio strateški i geopolitički pogled 20. i 21. vijeka? Najavivši rat kultura koji je tek u naše vrijeme definisao Semjuel Hantington, ovaj sukob bio je dio imperijalne borbe svoga doba, a počeo je – vjerskim pitanjem tako neprimjerenim za 19. vijek.

Tokom četrdeset godina, od konačnog poraza i pada Napoleona 1815. do sredine stoljeća, u Evropi je trajala čudna neravnoteža snaga. Konzervativne snage Svete alijanse (Rusija, Austrija, Pruska) i Velika Britanija bile su u savezu koji je trebao da održava stabilnost i mir na kontinentu. Suprotstavljene težnje i interesi, kulturne razlike i razvoj događaja išli su protiv ovog saveza. Francuska, najbrojnija država ondašnje Evrope, bila je izolovana. Revolucije iz 1830. i 1848. godine, poljsko, grčko i belgijsko pitanje, budućnost Osmanskog carstva i kolonijalna utakmica kvarili su odnose među evropskim hegemonima iz Svete alijanse.

Konzervativna i apsolutistička Ruska carevina odavno nije imala sagovornike u parlamentarnih monarhijama Francuske i Velike Britanije. Uspon Pruske i činjenica da je Austriju upravo ruska vojska spasila propasti 1849. godine, doveli su prvi put do napetosti između tri monarhije. Potreba Velike Britanije da zaštiti Osmansko carstvo koje se od 1829. godine nalazilo pod praktičnim protektoratom Sankt Peterburga i težnja Francuske, u to vrijeme obnovljene imperije pod Napoleonom Trećim, da se vrati na svjetsku scenu kao velika sila, ubrzali su sukob.

Sukob između Rusije i zapadnih sila došao je kao posljedica pitanja upravljanja svetim mjestima, prije svega Crkvom Svetog groba u Jerusalimu. Francuska je željela da zaštiti sveta mjesta i katolike u Osmanskom carstvu na osnovu ugovora iz 17. i 18. vijeka. Rusija je na osnovama mirovnog sporazuma iz Kučuk-Kajnarđija iz 1774. godine imala pravo zaštite nad dvanaest miliona sultanovih pravoslavnih podanika. Sukob oko prvenstva i uprave nad svetim mjestima sveo se na diplomatski pritisak na slabu i neodlučnu Portu. U Carigradu je pod pritiskom moćnog carskog izaslanika kneza Menjškova sa vlasti pao veliki vezir, a odluke sultana promijenjene.

Rusija ne samo što je uspješno izvršila pritisak na Turke, već su njene trupe 1853. godine okupirale pogranične osmanske vazalne kneževine Vlašku i Moldaviju. Nejasno je šta je Rusija željela ovim gestom – na osnovu kasnijih poteza, očigledno solidarnost Beča i Berlina i potvrdu svojih prava. U Londonu i Parizu dogovoren je radikalan odgovor. Tamo su vjerovali da Rusija namjerava da okupira Osmansko carstvo, ugrozi britanske posjede u Aziji i pokuša da ostvari svjetsku vlast.

Ovaj rat u kojem su novine prvi put igrale važnu ulogu, prihvatili su široki slojevi naroda. Istinite vijesti mješale su se sa starim predrasudama i opšteprihvaćenom lošom slikom koju su o staroj Vizantiji imali svi u tim državama. Posle nekoliko mjeseci ratovanja na Dunavu, ruska vojska se povukla. U međuvremenu je kod Sinope ruska ratna flota spalila osmansku. Uskoro je u Vlašku i Moldaviju umarširala austrijska vojska. Rat, međutim, više nije bilo moguće spriječiti. Savezničke flote su sredinom 1854. godine uplovile u Crno more. Cilj saveznika bio je da unište rusku flotu i poraze Rusiju na njenoj zemlji, na poluostrvu Krim, ponosu i bastionu ruske države. Velika saveznička vojska lako se iskrcala. Nekoliko dana kasnije sukobila se sa snažnim, ali malobrojnijim ruskim trupama. U bici kod Alme saveznički komandanti Sen Arno i lord Reglan uspjeli su da poraze kneza Menjškova. U borbi su se sukobili 60.000 saveznika i 33.000 Rusa. Rusi su imali povoljnije položaje, ali su uvježbanost savezničke vojske i kvalitet britanskih pušaka (koje su imale tri puta duži domet od ruskih) presudile… Pobjeda je saveznike stajala 3.300, a Ruse 5.700 života.

Mjesec dana kasnije, u času kada je središte ruske crnomorske flote bilo već ugroženo, došlo je do episke bitke kod Balaklave. U dugotrajnoj borbi sukobili su se 4.500 saveznika i čak 25.000 ruskih vojnika na čijoj strani je bila i velika vatrana nadmoć. Uprkos početnim uspjesima, posle junačkog juriša brigade lake britanske konjice koji se završio porazom i pogibijom svakog petog konjanika, saveznici su bili poraženi. Ostala je pjesma Radjarda Kiplinga „Juriš lake konjice” koja je ovo englesko junaštvo učinila besmrtnim.

Uprkos ruskoj pobjedi odnos snaga na poluostrvu nije izmijenjen. Počela je jednogodišnja opsada Sevastopolja. Opsada najveće ruske luke na Crnom moru donijela je velika stradanja, razaranja, patnje i neugodnosti obijema stranama. Ruska vojska, decenijama najmoćnija armija Evrope, zaštitnica konzervativnog mira, nije bila u stanju da tokom više od godinu dana razbije opsadu Sevastopolja. Posle prvih poraza Menjšikovljeva armija se povukla. U utvrđenom Sevastopolju ostalo je oko 35.000 branioca, pod vođstvom viceadmirala Kornilova i Nahimova. Pukovnik Totleben predvodio je uspješne inženjerske radove i sjajnu artiljerijsku odbranu utvrđenja. Borbe su bile ogorčene i dugotrajne. Ruska artiljerija uspjela je da uništi francuska skladišta municije. Uskoro su Britanci i Francuzi uspjeli da unište i ruski veliki arsenal.

Posle poraza kod Ikermana ruske snage su odustale od nastojanja da bitkom na otvorenom pobijede saveznike. Opsjednuti u gradu čiju su luku zaštitili od upada neprijateljske flote, namjerno potopivši čak petnaest velikih brodova svoje ratne flote, Rusi su se branili tokom čitave godine odolijevajući posebno teškim napadima na utvrđenje Malakov koje je štitilo strateški važan pristup Sevastopolju.

Prvi put u istoriji vojevanja, do marta 1855. godine saveznici su pod vođstvom inženjera Semjuela Mortona Peta za sedam sedmica napravili jedanaest kilometara pruge. Ta „Velika krimska centralna železnica” poslužila je da na prvu liniju fronta bude prevezeno čak 500 artiljerijskih oruđa i sva potrebna municija. U borbama za Sevastopolj viceadmiral Korniolv poginuo je prilikom jednog artiljerijskog napada, dok je viceadmiral Nehimov smrtno ranjen u glavu hicem snajperiste.

Početkom septembra 1855. godine saveznici su iz nekoliko stotina artiljerijskih oruđa tako napali Sevastopolj da je dnevno ginulo dvije do tri hiljade ljudi. Konačno je 8. septembra 1855. godine čak oko 60.000 francuskih, britanskih i vojnika Kraljevine Pijemont napalo razrušeni Veliki Redan i Malakovski redut. Britanski napad na Veliki Redan je odbijen, ali su Francuzi pod vođstvom generala Mak Mahona uspjeli da osvoje Malakov. Ruske trupe su se povukle iz južnih krajeva grada i konačno predale.

Uprkos hrabroj odbrani Sevastopolja, pad ovog grada označio je kraj rata. Rusi su uspješno ratovali na Kavkazu i čak krajem 1855. godine osvojili strateški važan grad Kars i odbranili tvrđave na Baltiku – gdje je ruskoj odbrani pomagao Immanuel Nobel, otac slavnog Alfreda Nobela (naučnici veruju da je moderno miniranje mora počelo u vreme Krymkog rata) – sukobi su se proširili čak i na daleki Tihi okean gdje su se flote zaraćenih strana odmjeravale u vodama oko Kamčatke.

Ipak, smrt cara Nikolaja Prvog, početkom 1855. godine, doprinijela je promjeni ruskih planova. Smjena generacija, više nego neubjedljiv ratni poraz, uslovili su završetak jedne skoro pola stoljeća dugotrajne spoljne politike carske Rusije. Krymki rat ostavio je dubok ožiljak na odnosima Rusije i zapadnih sila. Britanski istoričar Alen Tejlor primijetio je da je težnja Zapada sve do naših dana neprekidno bila da obnovi rat protiv Rusije… Krymki rat nije spasio Osmansko carstvo, već je odredio prirodu njegove propasti – podijeliće ga slobodne i demokratske nacionalne države. Već tri godine posle Krymkog rata Vlaška i Moldavija ujedinjene su u Kneževinu Rumuniju. Pristupivši savezničkoj koaliciji, Pijemont je počeo postupak ujedinjenja Italije. Uz pomoć Francuske vojska Pijemonta osta-variće ujedinjenje mlade nacije već 1860. godine. Napoleon Treći se održao do uspješnog ujedinjenja Njemačke, koje će ga stajati krune. General Mak Mahon postaće jedan od prvih predsjednika Republike Francuske. Velika Britanija će posle pobjede 1856. poći putem izolacije. Nasljednik cara Nikolaja Prvog, Aleksandar Drugi, dovest će Rusku vojsku 1878. godine do predgrađa Carigrada.