Genocid nad Romima: Kako se u Evropi sjećaju žrtava

Prošlo je mnogo vremena dok 2. avgust, Dan sjećanja na Holokaust nad Romima i Sintima, nije postao zajednički evropski dan sjećanja. Prošle su decenije dok Njemačka nije priznala da je nacistički genocid nad Romima i Sintima, u kojem je ubijeno oko 500.000 ljudi, zaista predstavljao genocid. Prošle su i decenije dok „Evropski dan sjećanja na Holokaust nad Romima i Sintima“, koji se svake godine obilježava 2. avgusta, nije postao zvanični dan sjećanja u Njemačkoj i širom Evrope.

Na inicijativu poljskih romskih organizacija, 2. avgusta 1994. godine prvi put je u Memorijalnom centru Aušvic, u okviru velike komemoracije, obilježena takozvana „likvidacija Ciganskog logora“ u Birkenauu. Taj zločin dogodio se u noći između 2. i 3. avgusta 1944. godine. Hiljade deportovanih Roma i Sinta umrle su još prije toga od gladi, bolesti i epidemija. Tokom te noći njemački nacisti su u logoru ugušili gasom, strijeljali ili nasmrt prebili još nekoliko hiljada zatočenih Roma i Sinta.

Tek od 2015. godine, na inicijativu Evropskog parlamenta, Evropski dan sjećanja na Holokaust nad Romima i Sintima postao je zvanični dan sjećanja i u Njemačkoj i u drugim evropskim zemljama, koji se obilježava uz učešće državnih zvaničnika. Pojedini predstavnici evropskih vlada tim povodom putuju u Memorijalni centar Aušvic. Ipak, komemoracije se uglavnom održavaju u samim državama. To je naročito slučaj u zemljama srednje i jugoistočne Evrope, gdje je nacistička politika istrebljenja često bila usmjerena i protiv Roma.

U pojedinim zemljama srednje i jugoistočne Evrope ove komemoracije danas služe i kao prilika da se ukaže na današnju diskriminaciju prema Romima i Sintima i njene posljedice.

U Poljskoj, gdje živi oko 30.000 Roma, 2. avgust je još od 2011. godine zvanični dan sjećanja. Tim povodom predstavnici parlamenta i vlade redovno odlaze u Memorijalni centar Aušvic. Druga važna komemoracija održava se svake godine 3. jula u selu Ščurova, istočno od Krakova, u znak sjećanja na njemački masakr nad poljskim Romima iz 1943. godine. U Ščurovi je 1956. podignut prvi spomenik u Evropi posvećen žrtvama genocida nad Romima. Svakog ljeta i u drugim manjim gradovima i selima jugoistočne Poljske odaje se počast poljskim Romima ubijenim tokom njemačke okupacije.

U Češkoj, gdje živi oko 250.000 Roma, 2. avgust se zvanično obilježava od 2015. godine. Najvažnija komemoracija održava se u mjestu Leti, južno od Praga, gdje romske organizacije već decenijama podsjećaju na genocid. Njemački nacisti su tu 1940. godine osnovali koncentracioni logor, u koji su od 1942. deportovane romske porodice. Poslije rata na tom prostoru izgrađena je farma svinja. Nakon dugogodišnjih polemika, farma je zatvorena 2018. godine, a lokalitet pretvoren u memorijalni centar. Na njegovom otvaranju u aprilu 2024. prisustvovali su češki predsjednik Petr Pavel i tadašnji premijer Petr Fijala. Drugo važno mjesto sjećanja nalazi se u Hodonjinu, sjeverno od Brna, gdje se 1942. i 1943. takođe nalazio njemački koncentracioni logor za Rome. Tu se, između ostalog, obilježava i masovna deportacija Roma u Aušvic 21. avgusta 1943. godine.

U Slovačkoj, gdje živi oko pola miliona Roma, 2. avgust je zvanični dan sjećanja od 2005. godine. Centralna komemoracija održava se u Muzeju Slovačkog narodnog ustanka (SNP) u Banskoj Bistrici, u centralnom dijelu zemlje. Muzej je posvećen antifašističkom Slovačkom narodnom ustanku iz 1944. godine. Komemoraciju organizuje vlada, odnosno njen povjerenik za pitanja Roma, zajedno s romskim nevladinim organizacijama. Prisustvuju joj i drugi državni zvaničnici, uključujući predstavnike predsjedničkog kabineta.

U Mađarskoj, gdje danas živi oko 600.000 Roma, Dan sjećanja na Holokaust nad Romima obilježava se 2. avgusta od 2005. godine, na osnovu odluke parlamenta, u brojnim mjestima širom zemlje. Samo u Budimpešti postoje tri memorijalna mjesta posvećena Romima ubijenim u Holokaustu, na kojima se održavaju komemoracije. Razlog za to, kao i za brojna druga spomen-obilježja u zemlji, jeste činjenica da su mađarski Romi, naročito nakon njemačke okupacije 1944. godine i tokom vlasti Strelastih krstova, mađarskih nacista, bili žrtve deportacija i masovnih ubistava. Pored istorijskog sjećanja, u Mađarskoj se odaje počast i žrtvama serije rasističkih ubistava Roma iz 2008. i 2009. godine. Tada su desničarski ekstremistički teroristi ubili šestoro ljudi, a 55 ranili, od kojih su mnogi zadobili teške povrede. Posljednji napad izvršili su, cinično, upravo u noći između 2. i 3. avgusta 2009. godine u selu Kišleta, na istoku Mađarske.

U Rumuniji, gdje živi oko dva miliona Roma, Dan sjećanja na Holokaust nad Romima zvanično se obilježava od 2020. godine. Centralna komemoracija održava se kod Memorijala Holokausta u Bukureštu, otvorenog 2009. godine. Rumunija je za vrijeme režima diktatora i Hitlerovog saveznika Jona Antoneskua samostalno organizovala masovne deportacije Jevreja i Roma u Pridnjestrovlje, gdje je oko 380.000 Jevreja i 11.000 Roma ubijeno u logorima ili je umrlo od gladi i bolesti. Prvi put je 2025. godine komemoraciji prisustvovao i jedan rumunski predsjednik – Nikušor Dan. Rumunija je 2004. godine proglasila 9. oktobar Nacionalnim danom sjećanja na Holokaust. Tog dana počele su deportacije Jevreja iz Bukovine u Pridnjestrovlje. Na taj dan izričito se odaje počast i Romima koje je režim Jona Antoneskua deportovao i ubio.

U Bugarskoj, gdje živi oko 700.000 Roma, 2. avgust nije proglašen zvaničnim danom sjećanja, ali se obilježava komemoracijama koje organizuju romske organizacije. Tim povodom saopštenja izdaju i predstavnici države i vlade. Iako je bila saveznik nacističke Njemačke, Bugarska se usprotivila njemačkim zahtjevima za deportaciju Jevreja, kao i Roma. Ipak, Romi su bili diskriminisani čitavim nizom zakona i svedeni na građane drugog reda.

U Hrvatskoj, gdje živi oko 25.000 Roma, Sabor je tek 2014. godine proglasio 2. avgust Danom sjećanja. Centralna komemoracija održava se na prostoru nekadašnjeg koncentracionog logora Jasenovac, gdje su za vrijeme ustaškog režima bili zatočeni Srbi, Jevreji, Hrvati i Romi. U Jasenovcu je ubijeno između 15.000 i 20.000 Roma. Komemoracijama redovno prisustvuju najviši državni zvaničnici. Ipak, u Jasenovcu je u središtu pažnje prije svega 22. april, kada se obilježava pokušaj proboja logoraša iz koncentracionog logora 1945. godine.

U Sjevernoj Makedoniji, gdje živi oko 100.000 Roma, 2. avgust je od 2017. godine zvanični Dan sjećanja na Holokaust nad Romima. Centralna komemoracija održava se u Skoplju, u Memorijalnom centru Holokausta Jevreja iz Makedonije. Pošto je 2. avgust u Sjevernoj Makedoniji istovremeno i državni praznik – Dan Republike, sjećanje na genocid nad Romima u javnosti ostaje donekle u drugom planu.

U Srbiji, gdje živi oko 130.000 Roma, 2. avgust nije zvanični dan sjećanja na genocid nad Romima. Ipak, tokom drugih komemoracija posvećenih sjećanju na genocidnu politiku nacista i ustaškog režima odaje se počast i žrtvama genocida nad Romima.