Mercov plan za proširenje EU

Njemački kancelar Fridrih Merc, svojim predlogom o proširenju Evropske unije, daje novi podsticaj raspravi, ali planirani koraci za integraciju Ukrajine, Moldavije i zapadnog Balkana pokreću suštinska pitanja u vezi sa sprovođenjem i jednakim tretmanom zemalja kandidata, ocijenile su analitičarke Marina Vulović i Valeska Eš.

U analizi objavljenoj na sajtu Njemačkog instituta za međunarodnu politiku i bezbjednost (SWP) navodi se da je Mercov predlog liderima EU pridruženo članstvo za Ukrajinu i postepena integracija zemalja zapadnog Balkana, a potencijalno i Moldavije. Cilj je da se na uvjerljiv način ojača perspektiva punopravnog članstva i da se proces proširenja učini dinamičnijim.

Konkretno, predlog podrazumijeva integraciju Ukrajine kao pridružene članice bez prava glasa u Savjetu, Komisiji, Evropskom parlamentu i Evropskom sudu pravde, postepeno otvaranje pojedinačnih programa, kao i mogućnost primjene člana 42(7) Ugovora o EU kao bezbjednosne garancije. Za države zapadnog Balkana predlažu se povlašćen pristup jedinstvenom tržištu, status posmatrača u evropskim institucijama i zajednički sastanci sa Komisijom ili Evropskim parlamentom.

Takođe se naglašava perspektiva članstva Moldavije, iako se u Mercovom pismu ne precizira da li se predlozi za zapadni Balkan odnose i na Moldaviju. Kancelar time daje sopstveni doprinos raspravi o proširenju, ali i otvara brojna pitanja, ocjenjuju autorke i navode da predlog ostaje neodređen u ključnim oblastima.

Na primjer, praktična razlika, pa samim tim i svrha razlikovanja između pridruženog članstva za Ukrajinu i statusa posmatrača za države zapadnog Balkana, nije jasno definisana. Takođe ostaje nejasno gdje bi bile granice takvog statusa posmatrača - imajući u vidu da su praktično sve oblasti politika relevantne za buduće članice. Predstavnici zapadnog Balkana već povremeno učestvuju na sastancima Savjeta. Pored toga, redovno se održavaju samiti EU - zapadni Balkan, bilateralne međuvladine konferencije, samiti posvećeni Planu rasta i sastanci u okviru Berlinskog procesa.

Ostaje nejasno kakvu bi dodatnu vrijednost donijeli novi formati. Nadalje, upitno je da li bi pridruženo članstvo u ovom obliku bilo moguće bez izmjene ugovora EU. Slična je situacija i kada je riječ o povlašćenom pristupu jedinstvenom tržištu: i u toj oblasti zemlje zapadnog Balkana već uživaju određene privilegije na osnovu Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju.

Proširenje po uzoru na sporazume o slobodnoj trgovini sa Ukrajinom i Moldavijom zahtijevalo bi procese ratifikacije u svim državama članicama EU. Potpuno članstvo u jedinstvenom tržištu takođe bi se suočilo sa značajnim preprekama, uključujući primjenu standarda EU u regionu, i trenutno ne djeluje kao realna perspektiva. Opredjeljenje za postepenu integraciju u EU zasnovanu na reformama ima smisla, ali ostaje slabo bez konkretnih operativnih koraka.

Postepena integracija ne smije biti samo još jedan status posmatrača, već mora imati operativnu osnovu i mora vidljivo prevazilaziti mjere koje su do sada preduzete u okviru Plana rasta. Bilo bi neophodno ispitati na kojoj pravnoj osnovi bi programi, agencije ili procesi EU mogli postepeno da budu otvoreni za zemlje kandidate. Rana integracija, na primjer u Akt o digitalnim uslugama, Mehanizam za provjeru stranih direktnih investicija ili Kancelariju evropskog javnog tužioca, mogla bi donijeti opipljive koristi za obje strane, ukazuje se u tekstu.

Po ocjeni autorki, aktuelni predlog doveo bi do toga da se u okviru istog procesa proširenja razviju različiti putevi integracije: Ukrajina bi kroz pridruženo članstvo bila dublje integrisana nego zemlje zapadnog Balkana kroz status posmatrača dok predviđena uloga Moldavije ostaje nejasna. Unutar EU stavovi o diferencijaciji se razlikuju. Neke države članice zalažu se za jednake ponude svim zemljama kandidatima.

Iako ruska agresija zahtijeva izdašnu finansijsku podršku Ukrajini i evropske bezbjednosne garancije, uslovi za punopravno članstvo u EU jednako važe za sve kandidate. Reforme pristupnog procesa zato bi trebalo dosljedno primjenjivati kako bi se izbjegle nove političke tenzije i dodatne sumnje u kredibilitet procesa proširenja, posebno na zapadnom Balkanu. Ključno pitanje ostaje postoji li politička volja kod 27 država članica EU da istovremeno unapređuju proširenje, suštinski razvijaju pristupni proces i sprovode unutrašnje reforme. Simbolične ponude, u svakom slučaju, ne odgovaraju ni borbi Ukrajine protiv ruske invazije, niti frustraciji zbog neizvjesnih pristupnih perspektiva na zapadnom Balkanu, zaključile su gostujuće istraživačice u istraživačkoj grupi za Evropsku uniju i Evropu Marina Vulović i Valeska Eš.