Previše lutamo u ekonomskoj politici: Usponi i padovi crnogorske ekonomije od nezavisnosti

Brutodomaći proizvod od nezavisnosti do sada povećan je za skoro četiri puta - sa 2,16 na 8,16 milijardi, a neto javni dug za šest puta - sa 701 milion na 4,38 milijardi, što znači da je najveći dio rasta ekonomije finansiran kroz javni dug. Prosječne plate i penzije veće su za oko 300 odsto, dok je dio tog rasta pojela inflacija koja kumulativno za dvije decenije iznosi 89,9 odsto. Prosječna neto plata je porasla sa 246 na 1.027 eura, a penzija sa 143 na 545 eura.

Sagovornici “Vijesti” na temu ekonomskog ugla na 20 godina nezavisnosti, bivši poslanici i ministri, koji su u protekle dvije decenije bili i vlast i opozicija, Aleksandar Damjanović i Raško Konjević kazali su da je crnogorska ekonomija nakon 90-ih bila skoro uništena i da je postojao prostor za statistički rast, kao i da je u periodu nakon referenduma, i prije i poslije političkih promjena bilo dosta i ispravnih i pogrešnih ekonomskih odluka državnih vlasti. Oni kažu da je potrebno napraviti jasne strategije ekonomskog razvoja koje neće zavisiti od političkih promjena, da se mora više ulagati u infrastrukturu, da budući nosioci razvoja treba da budu domaće kompanije, kao i da se mora više raditi na sprečavanju odlaska mladih i talentovanih iz Crne Gore.

Prihod od turizma u 2006. godini iznosio je 288 miliona eura, dok je u prošloj godini bio pet puta veći - 1,48 milijardi. Izvoz je u godini referenduma vrijedio 441 milion, a lani 572 miliona što je rast od svega 29 odsto i predstavlja nižu vrijednost zbog veće stope inflacije. Cijene osnovnog bijelog hljeba od 500 grama u maju 2006. godine bile su 40 centi, a sada su 85 centi. Prosječan kvadrat stana u novogradnji u Podgorici tada je iznosio 868 eura, a sada je 2.395 eura. Kirija za prosječan jednosoban stan bila je oko 150 eura, sada je 400 do 500 eura. Standard kupovne moći stanovnika Crne Gore u godini nezavisnosti bio je na 36 odsto prosjeka građanina Evropske unije, dok je u 2024. godini standard u Crnoj Gori bio na 53 odsto prosjeka EU.

Ministar finansija u 43. Vladi izabranoj 2022. godine i dugogodišnji opozicioni poslanik iz perioda prije političkih promjena u avgustu 2020. godine, Aleksandar Damjanović kazao je da svaka objektivna analiza dvije decenije crnogorske ekonomije, od sticanja nezavisnosti do danas, treba da uvaži i pretpostavke perioda u kome je Crna Gora egzistirala kao republika, članica bivše SFRJ, odnosno, Savezne republike Jugoslavije i Državne zajednice Srbije i Crne Gore, prvo u poslijeratnom periodu, pa periodu tokom 90-ih godina prošlog vijeka, sve do 2006. godine.

“To sa jedne strane uključuje činjenice poput te da je Crna Gora u bivšoj SFRJ više decenija imala tretman ‘nerazvijene ili nedovoljno razvijene republike’, sa ograničenim privrednim i demografskim resursima, ali i da je tokom perioda poslijeratne izgradnje, uključujući i obnovu nakon katastrofalnog zemljotresa iz 1979. godine u Crnoj Gori izgrađen najveći dio energetske, saobraćajne, industrijske i ostale infrastrukture, koja je i danas dominanta u smislu ekonomskih i privrednih resursa. S druge strane, ratovi u okruženju 90-ih, međunarodne sankcije, kojima je bila izložena i Crna Gora, političke dinamike izazvane raspadom SFRJ, kreiranjem dvočlane federacije sa Srbijom, sa konstantnim političkim tenzijama, uslovile su značajno ekonomsko nazadovanje krajem prošlog vijeka, degradaciju postojeće industrijske baze, prelazak ekonomije na politiku ‘preživljavanja’ i kreiranja paralelnih ekonomskih i finansijskih tokova”, rekao je Damjanović.

On je objasnio da je sve to, između ostalog, dovelo do bujanja “sive” ekonomije, kriminala i korupcije, stvaranja nove klase tzv. pobjednika tranzicije, sada vlasnika, često budzašto, privatizovane državne imovine, čije posljedice se i dan danas osjećaju i u velikoj mjeri determinišu finansijske i ekonomske tokove u državi. “Sa te kompleksne početne osnove, na dvadesetogodišnji nezavisni ekonomski put mora se gledati takođe kompleksno, nikako crno bijelo kako mnogi danas pokušavaju. Iz kumulativnih stopa rasta ekonomije, koje manje-više, konvergiraju sa stopama rasta ostalih država regiona ne može se zaključiti mnogo, ako se ne analizira i komponeta razvoja, kako prirodnog i privrednog, tako i ljudskog potencijala.

Crna Gora je saobraćajno danas bolje povezana jer je izgradnja nove i revitalizacija postojeće mreže svakako dala rezultate. Posla, međutim, predstoji puno, od završetka auto-puta prema Srbiji, do rekonstrukcije aerodroma i kreiranja jedinstvene platforme Luke Bar i modernizovane željeznice od Bara prema Beogradu i Budimpešti. Rađeno je dosta i u oblasti energetike, ali nedovoljnom dinamikom, pa smo danas u situaciji da i dalje nismo napravili novi veliki državni hidro-energetski izvor, prijeko potreban sa aspekta energetske samodovoljnosti i bezbjednosti, niti smo dio mreže postojeće trans-nacionalne naftne, odnosno gasne infrastrukture”, naglasio je Damjanović.

Na pitanje kako danas vidi crnogorsku ekonomiju, 20 godina nakon obnove nezavisnosti, i da li je bilo napravljenih grešaka, ministar finansija u Vladi izbornog povjerenja 2016. Raško Konjević za “Vijesti” je kazao da je grešaka svakako bilo i danas se one lakše sagledavaju sa pristojne vremenske distance, ali ipak vjeruje da je urađeno više dobrih nego loših stvari. “Ključne greške koje su skupo koštale crnogorsku ekonomiju nijesu nastale nakon obnove nezavisnosti, već tokom prve polovine devedesetih godina. Umjesto transformacije ka tržišnoj privredi, pogrešne politike dovele su do ekonomske izolacije i gubitka kako unutrašnjeg tržišta bivše Jugoslavije, tako i međunarodnih tržišta. Dovoljno je prisjetiti se kako je stradala pomorska privreda, dok su sankcije teško pogodile najveće industrijske sisteme. Hiperinflacija je praktično bacila na koljena ukupnu ekonomiju. To je bio period ključnog urušavanja ekonomskog ambijenta - uništeno je mnogo toga što je građeno decenijama, a tržište je bilo nemilosrdno.

Crna Gora i danas ima ogroman potencijal, prije svega u energetici i poljoprivredi. To su oblasti u kojima se od obnove nezavisnosti moglo uraditi više. Iskorišćenost potencijala nije ni blizu realnih mogućnosti. Dovoljno je pogledati bilanse uvoza hrane i vidjeti koliki prostor postoji za supstituciju domaćom proizvodnjom”, istakao je Konjević, dodajući da je posebno važno što je poljoprivreda komplementarna turizmu, pa bi efekti bili višestruki, uključujući i ono što ekonomisti nazivaju “skrivenim izvozom”.

Ranjivost turističke privrede, u čijoj je funkciji i građevinska industrija, odnosno tržište nepokretnosti, ali i dobar dio trgovine, odnosno poljoprivrede, najbolje se vidjela tokom 2020-2021. godine i trajanja pandemije kovida, pa paralelno, kaže Damjanović, sa optimizacijom turističke infrastrukture, treba razmišljati i o mehanizmima predupređivanja budućih negativnih globalnih uticaja na, trenutno, vodeću granu crnogorske ekonomije.

“Postojeća finansijska arhitektura nije dovoljno u službi razvoja crnogorske ekonomije. Banke, u dominantno stranom vlasništvu, nerazvijeno, i pri tome, kompromitovano tržište kapitala, kao i stidljiv početak rada Razvojne banke nisu garant dostupnosti neophodnog kapitala za brži ekonomski rast, što limitira razvojni potencijal u ovom trenutku. Očekivanja da država bude ključni nosilac investiranja, suočena sa budžetskim teškoćama, i sve manje dostupnim povoljnim izvorima ino-finansiranja, ili da to, kao do sada budu strane investicije, svakako su nerealna. Zato oslonac ubuduće mora da bude na domaćem biznisu, kojem je neophodan podsticajni ambijent kako bi se ti resursi stavili u funkciju mnogo bržeg ekonomskog rasta. Zato su neophodni, kako poreski i neporeski podsticaji, tako i osmišljene razvojne strategije i politike, koje će uzeti u obzir crnogorske komparativne prednosti i poziciju Crne Gore, danas u regionu, sjutra kao članicu EU na globalnoj pozornici”, ukazao je Damjanović.

Na kraju, najveći izazov, u kontekstu nepovoljnih demografskih trendova predstavlja, ocijenio je on, obezbjeđivanje relevantne radne snage bez koje nema razvoja s jedne strane, i sprečavanje “odliva mozgova” i odlaska, sad već, desetina hiljada naših najtalentovanijih mladih ljudi vani, što su gubici koje nijedna ekonomska politika ne može da nadoknadi.

“Bez iznalaženja načina da se bar jedan dio ovog nespornog intelektualnog potencijala vrati u Crnu Goru, teško će se uhvatiti korak u razvoju novih ekonomskih grana poput digitalne, odnosno AI industrije, a što će dalje dodatno pogoršavati razvojne šanse naše ekonomije. Ako uspijemo da okrenemo ove negativne trendove, tada će se efekti osjetiti i na kvalitet života, kao i na sektore poput obrazovanja i zdravstva, koji su trenutno u izuzetno nezavidnoj situaciji”, zaključio je Damjanović.

Konjević je naglasio da je u turizmu urađeno mnogo i danas Crna Gora ima projekte kao što su Porto Montenegro, One&Only Portonovi, Aman Sveti Stefan i Luštica Bay, te da su to ozbiljni i vrijedni projekti koji su promijenili imidž države, ali da razvoj putne i druge infrastrukture nije pratio dinamiku razvoja turizma.