Upravljanje kvalitetom vazduha u Crnoj Gori

U Crnoj Gori je predstavljena nova Strategija upravljanja kvalitetom vazduha za period 2026–2029. godine, koja prvi put obuhvata sve zone kvaliteta vazduha u zemlji. Ova strategija uvodi obavezna smanjenja emisija i strože evropske standarde, dok Pljevlja ostaju kritična tačka zbog dominacije Termoelektrane i individualnih ložišta.

Zagađenje vazduha više se ne smatra samo ekološkim ili energetskim pitanjem, već ozbiljnim javnozdravstvenim problemom. Prema podacima Evropske agencije za životnu sredinu, izloženost suspendovanim česticama PM2.5 u Crnoj Gori povezuje se sa 182 preuranjene smrti na 100.000 stanovnika, što je više nego dvostruko iznad prosjeka zemalja članica EU. Nova strategija, stoga, sistemski objedinjuje planove za Sjevernu, Centralnu i Južnu zonu kvaliteta vazduha.

Dokument zamjenjuje prethodne parcijalne planove i integriše Nacionalni program kontrole zagađenja vazduha, povezujući kvalitet vazduha sa završnim mjerilima za Poglavlje 27 - životna sredina i klimatske promjene. Strategija precizira obaveze smanjenja emisija za nekoliko ključnih zagađivača, uključujući sumpor-dioksid (SO₂), okside azota (NOx), amonijak (NH₃), suspendovane čestice PM10 i PM2.5, kao i lako isparljiva organska jedinjenja (VOC).

Najveći izazovi ostaju u sektorima proizvodnje energije, grijanja domaćinstava i saobraćaja, koji su identifikovani kao dominantni izvori zagađenja. Podaci iz inventara emisija za 2023. godinu pokazuju da čak 99 odsto ukupnih emisija sumpor-dioksida u Crnoj Gori dolazi iz Termoelektrane Pljevlja. Grijanje domaćinstava generiše oko 84 odsto emisija PM2.5 čestica, dok su proizvodnja električne energije i drumski saobraćaj glavni izvori azotnih oksida.

Monitoring za period 2020–2024. pokazuje da su koncentracije azot-dioksida bile ispod granične vrijednosti od 40 μg/m³, ali je u Centralnoj zoni zabilježena najviša godišnja vrijednost od 19,4 μg/m³, blizu nove granice EU od 20 μg/m³ koja će važiti od 2030. godine. Situacija sa sumpor-dioksidom je složenija, s obzirom na to da su Pljevlja ostala osjetljiva tačka. Tokom 2020. godine, zabilježeno je 14 dana sa prekoračenjem SO₂, dok su 2024. evidentirana dva takva slučaja.

Decembar 2025. godine biće ključan zbog završetka ekološke rekonstrukcije i probnog puštanja Termoelektrane Pljevlja. Tokom tog mjeseca, desile su se prekoračenja praga upozoravanja za sumpor-dioksid, a emisijska mjerenja su pokazala srednju polusatnu vrijednost od 3.249 mg/m³, što je višestruko iznad dozvoljenih 200 mg/m³. Automatski mjerni sistem elektrane nije bio u funkciji tokom tih događaja.

Strategija ističe važnost funkcionalnih sistema za odsumporavanje i denitrifikaciju, a Elektroprivreda Crne Gore je saopštila da je 22. januara pušten u rad sistem za denitrifikaciju, dok je 6. februara objavila da je sistem za odsumporavanje pušten u industrijski probni rad. Ova mjerenja bi trebala obezbijediti smanjenje emisija i stabilizaciju rada elektrane u skladu sa ekološkim standardima.

U Sjevernoj zoni, suspendovane čestice PM10 i PM2.5 ostaju najveći problem, a u 2024. godini srednja godišnja koncentracija PM10 iznosila je 41,6 μg/m³, dok je PM2.5 dostigao 31,77 μg/m³. Benzo(a)piren, kancerogena supstanca, takođe predstavlja ozbiljan problem, s obzirom na to da je njegov ciljni sadržaj prekoračen tokom svih pet posmatranih godina. Zagađenje vazduha u gradovima Zapadnog Balkana godišnje uzrokuje oko 300 miliona eura ekonomskih gubitaka zbog prijevremenih smrti i hospitalizacija, što ukazuje na to da kvalitet vazduha više nije lokalni problem, već nacionalni prioritet.