Članstvo u EU: Pristup fondovima i razvojne šanse za Crnu Goru

Članstvo Crne Gore u Evropskoj uniji znači pristup fondovima koji omogućavaju modernizaciju vodovodne i kanalizacione infrastrukture, sanaciju industrijskih i komunalnih zagađenja, unapređenje upravljanja otpadom i zaštitu osjetljivih eko-sistema. U trenutnom pretpristupnom periodu, ovaj ekonomski i finansijski aspekt, iako bi trebao biti presudan, često je zanemaren.

Ulaganja u životnu sredinu nijesu samo ekološka, već su i razvojna, jer otvaraju prostor za nova radna mjesta, inovacije i lokalni ekonomski razvoj, posebno u oblastima koje su danas infrastrukturno zapostavljene. Ulazak Crne Gore u EU iz perspektive politike životne sredine često se svodi na pitanja obaveza, rokova i troškova. Ipak, stvarna vrijednost evropske politike životne sredine leži u dugoročnim koristima za društvo, kao što su zdraviji ljudi, otpornija ekonomija i stabilniji eko-sistemi.

Kada se sagleda iz crnogorske perspektive, jasno je da evropski put u oblasti životne sredine, pored procesa usklađivanja propisa, predstavlja priliku za suštinsku modernizaciju odnosa države prema vazduhu, vodi i prostoru u kojem živimo. Zato se ne bi smio posmatrati kroz prizmu „što sve moramo da uradimo“, već kroz pitanje „što dobijamo u tom procesu“.

Kako se pravna tekovina EU u oblasti životne sredine razvija od 70-ih godina XX vijeka, postojeće države članice već više od 50 godina primjenjuju striktne ekološke standarde i jačaju institucionalno uređenje. Ispunjenje zahtjeva u ovoj oblasti predstavlja kriterijum za članstvo u EU, što je sadržano u „Poglavlju 27 - Životna sredina i klimatske promjene“. Iako se često misli da strogi standardi predstavljaju teret za privredu, iskustva članica EU pokazuju da čista životna sredina nije prepreka razvoju, već njegov preduslov.

Primjera radi, koristi od smanjenja zagađenja vazduha u državama članicama daleko nadmašuju troškove prevencije i kontrole. Procijenjeni povrat ulaganja iznosi čak 700 posto, zahvaljujući nižim troškovima zdravstvene zaštite, manjem broju dana bolovanja, većoj produktivnosti rada i smanjenim gubicima u poljoprivrednoj proizvodnji. Ovaj podatak jasno pokazuje da mjere zaštite životne sredine direktno doprinose ekonomskoj efikasnosti, jačanju radnog potencijala i konkurentnosti evropske privrede.

Za Crnu Goru, koja se godinama suočava sa problemima zagađenja vazduha, ulazak u sistem koji strateški tretira ove probleme znači dugoročnu korist za javno zdravlje i ekonomiju. Politika zaštite životne sredine doprinosi i strukturnoj transformaciji ekonomije. Kroz očuvanje prirodnih resursa potrebnih za održavanje rasta, EU jača svoju otpornost i stratešku autonomiju u odnosu na globalne konkurente.

Ekološka ekonomija EU raste brže od ukupne ekonomije, kako u pogledu zaposlenosti, tako i dodate vrijednosti, što pokazuje da politike životne sredine nisu prepreka, već podsticaj konkurentnosti. OECD navodi da su tržišta ekoloških dobara rasla po stopi od 4,5 odsto godišnje između 2010. i 2020. godine, što dodatno ukazuje na ekonomski potencijal zelene tranzicije.

Za Crnu Goru, članstvo u EU znači i pristup fondovima za modernizaciju infrastrukture. Budući da je zakonodavni okvir u oblasti životne sredine solidno usklađen sa EU, najveći izazov ostaje njegova primjena. Članstvo može donijeti snažniji institucionalni okvir, jačanje administrativnih kapaciteta i pristup evropskim mrežama znanja i razmjeni dobrih praksi.

Evropski mehanizmi monitoringa omogućavaju donošenje odluka zasnovanih na podacima, a ne na procjenama. Evropska unija posjeduje najveću mrežu podataka o životnoj sredini na svijetu i razvija mehanizme za zelene investicije. Evropski zeleni sporazum i mnogi drugi regulatori čine najambiciozniji ekološki okvir koji danas postoji.

Ulazak u EU znači i uključivanje u sistem ranog upozoravanja i zajedničkih procjena rizika, što pojedinačna mala država teško može postići sama. Za Crnu Goru, sve ovo predstavlja kvalitativni iskorak. Sa ulaskom u EU, naglašena će biti uloga gradova i lokalnih zajednica, tj. decentralizovano ekološko upravljanje.

Evropska praksa pokazuje da su gradovi nosioci promjena u kvalitetu vazduha, smanjenju buke i cirkularnoj ekonomiji. Za crnogorske opštine, evropski okvir znači veću podršku za integrisano planiranje i pristup programima koji podstiču lokalne projekte.

Na kraju, možda i najvažniji benefit leži u promjeni paradigme. Evropska politika poručuje da zaštita životne sredine nije izolovana tema, već dio šire vizije razvoja koja povezuje zdravlje ljudi, ekonomsku otpornost i socijalnu pravdu. Čiste vode i zdrava zemljišta obezbjeđuju sigurnost hrane i stabilnost poljoprivredne proizvodnje. To je snažan ekonomski i razvojni instrument. Članstvo u EU predstavlja priliku za Crnu Goru da ekološki koncept dobije puni sadržaj i postane sistem koji kontinuirano proizvodi koristi za građane.