Lakušić: Klimatske promjene i ljudski faktori ugrožavaju vodоснабdevanje Crne Gore

Na Međunarodnoj naučnoj konferenciji MAK 2026, koja se održala od 29. januara do 1. februara u hotelu „Grand“ na Kopaoniku, predsjednik Odbora direktora D.O.O. „Regионални vodovod Crnogorsko primorje“, Zoran Lakušić, govorio je o uticaju klimatskih promjena i antropogenih faktora na stabilnost regionalnog sistema vodosnabdijevanja crnogorskog primorja, sa posebnim osvrtom na izvor Božje sestre i sliv rijeke Morače.

U izlaganju je istaknuto da klimatske promjene u regionu već uzrokuju konkretne i mjerljive posljedice, kao što su nestabilan režim padavina, porast prosječnih temperatura, produženi sušni periodi i sve učestalije ekstremne vremenske pojave. Ovi procesi direktno utiču na količinu i kvalitet raspoloživih vodnih resursa, a naročito pogađaju karstne hidrološke sisteme, poput sistema izvorišta Božje sestre, koji zavisi od prirodne infiltracije padavina i podzemnih tokova, a ne od velikih akumulacija.

Izvorište Božje sestre predstavlja ključni resurs regionalnog sistema vodosnabdijevanja crnogorskog primorja. Klimatske promjene uzrokuju sezonsku neujednačenost dotoka, pad nivoa podzemnih voda tokom dugotrajnih sušnih perioda i sve nepouzdaniju prirodnu dopunu izvorišta, posebno u ljetnjim mjesecima kada je potrošnja vode najveća. Tokom izlaganja je jasno naglašeno da klimatske promjene nisu jedini, niti glavni neposredni uzrok drastičnog smanjenja izdašnosti ovog izvorišta.

Prema stručnim analizama i raspoloživim podacima, najveći pad izdašnosti posljedica je dugogodišnjih antropogenih uticaja, prije svega ilegalne i nekontrolisane eksploatacije šljunka i pijeska iz korita rijeke Morače. Ove aktivnosti dovele su do izmjene riječnog korita, snižavanja nivoa podzemnih voda i narušavanja prirodne hidrogeološke funkcije tla. Izdašnost izvorišta, koja je ranije iznosila oko 2.600 litara u sekundi, tokom 2022. godine pala je na istorijski minimum od svega 265 litara u sekundi.

Iako klimatske promjene dodatno povećavaju ranjivost sistema, stručne analize potvrđuju da je ljudski faktor bio glavni neposredni uzrok ovako drastičnog pada. Kombinacija klimatskih promjena i neodgovornog ljudskog djelovanja ima direktne posljedice po crnogorsko primorje. Smanjen dotok vode iz izvorišta ograničava kapacitet regionalnog sistema i povećava rizik od poremećaja u snabdijevanju, naročito tokom turističke sezone kada su potrebe za vodom najveće.

Naglašeno je da dugoročna sigurnost vodosnabdijevanja može biti obezbijeđena jedino kroz odlučnu zaštitu izvorišta, sanitarnih zona i slivova, uz primjenu savremenih sistema monitoringa, upravljanja i racionalne distribucije vode. Posebno je istaknuto da je zaustavljanje degradirajućih aktivnosti u koritu rijeke Morače bio jedan od ključnih preduslova za očuvanje izvorišta Božje sestre.

Zahvaljujući odlučnim institucionalnim mjerama, pojačanom nadzoru i kontinuiranoj borbi protiv ilegalnih aktivnosti, ilegalna eksploatacija u slivu rijeke Morače je zaustavljena i svedena na najmanju mjeru. Time je značajno smanjen pritisak na izvorište Božje sestre i stvoren važan preduslov za stabilizaciju regionalnog sistema vodosnabdijevanja.

Uprkos snažnim klimatskim pritiscima i brojnim naslijeđenim izazovima, Regionalni vodovod je pokazao visok stepen profesionalnosti, organizovanosti i otpornosti sistema. Snabdijevanje crnogorskog primorja odvijalo se uredno i bez prekida, a ostvareni su i istorijski rezultati, tokom prethodne godine isporučivane su rekordne količine vode, u prosjeku od 1.030 litara u sekundi.

Ovi rezultati potvrđuju da se odgovornim upravljanjem, pravovremenim odlukama i odlučnom borbom protiv štetnih praksi mogu postići vrhunski dometi čak i u uslovima izraženih klimatskih izazova. Tokom konferencije predstavljena je i monografija o Regionalnom vodovodu Crnogorsko primorje, koja dokumentuje razvoj sistema, ključne infrastrukturne projekte i izazove upravljanja vodenim resursima u uslovima klimatskih promjena i pojačanog ljudskog pritiska.

Zaključeno je da klimatske promjene destabilizuju prirodni vodni režim izvorišta i podzemnih voda od kojih zavisi regionalni sistem vodosnabdijevanja crnogorskog primorja, ali da se njihove posljedice mogu značajno ublažiti odgovornim upravljanjem i dosljednom zaštitom resursa. Bez jasne institucionalne odgovornosti i trajne kontrole ljudskih aktivnosti, bili bi ugroženi ne samo dotok pitke vode, već i ekonomska stabilnost crnogorskog primorja. Dosadašnji rezultati rukovodstva Regionalnog vodovoda jasno pokazuju da je pravac djelovanja ispravan i da se istrajnim i odgovornim pristupom mogu očuvati vodni resursi od strateškog značaja.