EU želi da popravke kućnih uređaja učini jeftinijim i dostupnijim

Evropska unija novim pravilima o 'pravu na popravku' pokušava da smanji troškove potrošača, produži vijek trajanja kućnih uređaja i ograniči količinu elektronskog otpada. Procjene Evropske komisije pokazuju da domaćinstva u EU godišnje gube oko 12 milijardi eura zbog neisplativih ili nedostupnih popravki. Nova pravila počela su da se primjenjuju 31. jula 2026. godine, ali njihova primjena među državama članicama za sada nije ujednačena.

U velikim ekonomijama EU, manje od jednog od pet pokvarenih kućnih uređaja bude popravljeno. U Francuskoj je stopa popravki 18 odsto, dok je u Belgiji 15 odsto. Od približno 28 miliona kvarova u domaćinstvima godišnje, samo oko pet miliona završi intervencijom servisera. Istovremeno, 77 odsto građana preferira popravku proizvoda nego kupovinu novog, ali ekonomska isplativost predstavlja problem.

Samo pet odsto veš-mašina i 33 odsto usisivača imaju cijenu popravke koja je dovoljno niska da profesionalni servis ima ekonomskog smisla. Većina uređaja ima popravku koja je na granici isplativosti ili skuplja od kupovine novog proizvoda. Aleks Bunodijer, istraživač na doktorskim studijama u istraživačkoj grupi za inženjering životnog ciklusa na KU Leuven, ukazuje na to da 'pristup popravci nije glavno usko grlo, već cijena jeste'.

Kada otkaže samo mali dio uređaja, potrošači često zamjenjuju cijeli proizvod težak između 60 i 80 kilograma. Na primjer, popravka veš-mašine od 280 eura može koštati gotovo koliko i nova. Dodatni problem je garancija, jer nakon popravke obično se garantuje samo dio koji je zamijenjen. Vrijeme takođe igra značajnu ulogu — novi proizvod može biti isporučen u roku od 24 sata, dok popravka može trajati sedmicama.

Prema analizi, 80 odsto nezavisnih servisera izvještava da ih proizvođači ograničavaju kroz nedostupnost dijagnostičkog softvera ili rezervnih djelova. Dizajn pojedinih proizvoda dodatno povećava troškove popravke — umjesto modularnih komponenti, često se koriste jeftiniji dijelovi koji su zalemljeni direktno na velike kontrolne ploče, što može povećati troškove popravke.

Evropljani godišnje odbace oko 35 miliona tona kućnih uređaja, a pametni telefoni i tableti se u prosjeku bacaju nakon manje od tri godine. Odbačeni uređaji su povezani sa 261 milionom tona emisija gasova sa efektom staklene bašte godišnje. Bunodijer ističe da je popravka gotovo uvijek ekološki efikasnija od zamjene, iako kod veoma starih uređaja kupovina novog modela ponekad može imati smisla.

EU je postavila pravno obavezujuće ciljeve za dostizanje klimatske neutralnosti i cirkularne ekonomije do 2050. godine. Zakonodavci su zaključili da te ciljeve nije moguće ostvariti bez smanjenja više od 30 miliona tona sirovina koje se svake godine koriste za proizvodnju zamjenskih proizvoda. Evropska komisija je predložila zakonodavstvo 2023. godine, a Evropski parlament i Savjet EU su ga odobrili početkom 2024. godine.

Nova pravila donose potpunu harmonizaciju i obavezuju sve države članice da usklade nacionalna pravila sa direktivom. Obuhvataju zahtjeve za proizvode prije njihovog stavljanja na tržište i prava potrošača nakon kupovine. EU uvodi harmonizovane oznake, uključujući zvanične ocjene popravljivosti i digitalne pasoše proizvoda koji sadrže podatke o trajnosti.

Ako se proizvod pokvari tokom perioda zakonske odgovornosti prodavca, potrošač može birati između popravke i zamjene. Ako izabere popravku, period odgovornosti produžava se jednom za 12 mjeseci. Nova pravila takođe omogućavaju potrošačima da dobiju privremeni uređaj dok traje popravka, a proizvođači su obavezni da omoguće popravke kada to nije objektivno nemoguće.

Iako je direktiva počela da se primjenjuje 31. jula 2026. godine, Evropska komisija navodi da je samo deset država članica do tada ispunilo obavezu usklađivanja nacionalnog zakonodavstva. Takva situacija stvara neujednačen nivo zaštite potrošača u EU. 'Potrošači će imati različit kvalitet prava u zavisnosti od države u kojoj žive', rekao je poslanik Evropskog parlamenta Rene Repasi.

Brzina primjene razlikuje se među državama zbog razlika u postojećim nacionalnim pravilima o zaštiti potrošača. U Nizozemskoj je period zakonske zaštite proizvoda duži nego u Njemačkoj, dok Švedska već nudi poresku olakšicu za troškove popravke. Ipak, dio sistema predviđenog novim pravilima još nije operativan, a Evropska platforma za popravke trebalo bi da počne da radi 1. januara 2028. godine.