Izbor patrijarha Porfirija pod budnim okom nečastivog

Episkopi Srpske pravoslavne crkve su tajno snimani tokom crkvenog Sabora na kojem je izabran patrijarh Porfirije 2021. godine. Postavljanje skrivenih kamera u kriptu Hrama svetog Save organizovao je bivši funkcioner državne bezbjednosti iz Banje Luke, blizak srpskoj mafiji.

Blagoslovljeni pod okriljem svetaca i anđela sa freski u kripti Hrama svetog Save u Beogradu, srpski episkopi su birali novog patrijarha, ne sluteći da se u tu podzemnu dvoranu ušunjao i nečastivi i da zaviruje u njihove glasačke listiće. Zamaskirane u skrivenim mjestima kripte, usmjerene prema stolovima za kojim su sjedili episkopi, tajne kamere su snimale izborni Sabor Srpske pravoslavne crkve (SPC) koji je održan 18. februara 2021. godine.

Kamere je naručio bivši funkcioner službi državne bezbjednosti, blizak članovima balkanskog podzemlja. Snimanje Sabora bilo je izričito zabranjeno. Učesnici su dobili pisanu garanciju Svetog arhijerejskog Sinoda, svojevrsne crkvene vlade kojom predsjedava patrijarh, da će tokom glasanja imati duhovni mir i privatnost, piše CIN.ba.

Episkopi su ipak snimani, a videomaterijal je sat nakon izbora Porfirija Perića za novog patrijarha SPC-a dostavljen Ljubanu Ećimu, nekadašnjem zamjeniku načelnika Centra državne bezbjednosti Republike Srpske u Banjoj Luci. Ovaj bivši policajac je prijatelj Luke Bojovića, vođe narkoklana iz Srbije koji se 2022. vratio u zemlju nakon 10 godina zatvora u Španiji zbog trgovanja drogom. Obojica su bili bliski saradnici Željka Ražnatovića Arkana, ubijenog komandanta srpskih paravojnih jedinica i višestruko osuđivanog zbog kriminala u zemljama Evrope.

Ećim je u Srbiji osuđen na godinu i po zatvora zbog falsifikovanja pasoša i posjedovanja nelegalnog oružja. Tvrdio je da se radi o pištolju koji mu je poklonio Arkan. Prema optužnici, u posjetu porodici u Bosni i Hercegovini (BiH) dolazio je pod lažnim imenima − Milan Njegovan ili Momčilo Joksimović. Ovaj osuđenik je rukovodio operacijom postavljanja skrivenih kamera, pokazuju njegove prepiske putem Sky aplikacije sa čovjekom koji se predstavljao kao vlasnik „Sion Company“, beogradske firme za videonadzor i obezbjeđenje.

Prema Registru privrednih društava Srbije, vlasnik i direktor ove kompanije je Ivan Savić. Ećim se u prepisci koristio Sky kodom EGQOLR, a njegov sagovornik kodom 50NEN1. Ećimov kod je identifikovala policija i dostavila Tužilaštvu BiH u slučaju istrage protiv službenika Obavještajno-sigurnosne agencije BiH (OSA) Siniše Rakite. On je bio osumnjičen za davanje povjerljivih informacija Ećimu i kriminalnim grupama u Srbiji i BiH.

Vlasnik „Sion Company“ i Ećim su komunicirali pisanim i glasovnim porukama, razmjenjivali fotografije iz Hrama svetog Save te fotografije mjesta na kojim su se nalazili i raznih uređaja za tajno snimanje. Iz njihovog razgovora se saznaje da su im pojedini crkveni velikodostojnici i funkcioneri povezani sa vlastima u Srbiji, navodno, pomagali da dobiju poslove u Hramu, što im je omogućilo pristup mjestima za snimanje. Ugovori o poslovima u Beogradu između Patrijaršije SPC-a i ove kompanije, do kojih su došli novinari Centra za istraživačko novinarstvo (CIN), potvrđuju navode iz prepiske.

Sky je aplikacija za mobilne telefone koja je služila za tajnu kriptovanu komunikaciju. Najčešće su je koristili članovi kriminalnih organizacija, ali i svi oni koji su strahovali da bi njihovi poslovi mogli biti otkriveni. Sky je dešifrovala Evropska policijska agencija EUROPOL 2021, ali je praćenje komunikacija nastavljeno.

Grobnica patrijarha i zbornica episkopa Crkvene vlasti su i prije zvanične odluke o mjestu Sabora bile riješene da se izbor patrijarha prvi put održi u kripti, podzemnoj prostoriji koja je istovremeno i crkva u Hramu svetog Save na beogradskom Vračaru te mjesto upokojenja prethodnog patrijarha. Međutim, pojedinim episkopima se nisu svidjele ove najave. Pet dana prije sjednice na adresu Svetog arhijerejskog Sinoda, crkvene vlade koju čine episkopi koji biraju patrijarha, stiglo je pismo četverice utjecajnih članova Crkve: episkopa žičkog Justina, braničevskog Ignjatija, budimljansko-nikšićkog Joanikija i raško-prizrenskog Teodosija.

U pismu pišu da su zabrinuti zbog informacije da bi se Sabor za izbor patrijarha mogao preseliti iz zgrade Patrijaršije u kojoj je decenijama održavan. Upozorili su da je kripta pokrivena kamerama i nema uslove za privatnost. Nakon što je pismo dospjelo u javnost, pojedini sveštenici i teolozi su u medijima i na društvenim mrežama ismijavali primjedbu četverice episkopa, navodeći kako kamere ne mogu biti smetnja da izbori proteknu u tajnosti. Govorili su da one nemaju potrebnu rezoluciju da snime tekst na glasačkim listićima te da će one ionako biti ugašene i prekrivene.

Sinod je na zasjedanju 10. februara 2021. godine odlučio da će Sabor biti održan osam dana kasnije u kripti Hrama zbog lakšeg poštivanja epidemioloških mjera zaštite od koronavirusa. Prostor je bio veći pa su se učesnici Sabora lako mogli držati na sigurnoj udaljenosti. Crkveni velikodostojnici se do tada, uglavnom, nisu pridržavali ovih mjera tokom molitvi i drugih vjerskih skupova, uprkos velikom riziku od brzog širenja zaraze.

Da bi umirio nezadovoljnike, Sinod je nakon sjednice poslao obavijest da je vikarni episkop i starješina Hrama svetog Save vladika Stefan Šarić zadužen da se postara da sve interne kamere u kripti budu ugašene i prekrivene. Patrijarha Srpske pravoslavne crkve biraju episkopi na Svetom arhijerejskom saboru. U radu su učestvovala 43 episkopa, a njih 30-ak je imalo i pravo da budu izabrani za patrijarha jer su najmanje pet godina rukovodili eparhijama, administrativnim jedinicama Crkve.

U prvom krugu svaki episkop upisuje tri imena na papir, a potom izborna komisija prebrojava glasove i izdvaja trojicu sa najvećim brojem glasova. U kripti Hrama svetog Save 18. februara 2021. godine izbor je pao na: mitropolita zagrebačko-ljubljanskog Porfirija, episkopa bačkog Irineja i episkopa banjalučkog Jefrema. Njihova su imena kasnije stavljena u tri koverte, a one u Jevanđelje − dio Novog zavjeta i Biblije koji opisuje život i učenje Isusa Hrista. Potom monah, kojeg je prethodno izabrao Sabor SPC-a, izvlači jednu kovertu i tako bira patrijarha. Ovaj tzv. „apostolski način” izbora Crkva je uvela koncem 60-ih godina kako bi se smanjila mogućnost utjecaja komunističkih vlasti na izbor patrijarha.

Međutim, prije nego je crkvena vlada obećala gašenje kamera, u kripti su počele pripreme za postavljenje paralelnog, prikrivenog sistema za snimanje. Dan nakon protestnog pisma četverice episkopa Ljuban Ećim i vlasnik „Sion Company“ su putem Sky aplikacije razgovarali o ugradnji tajnih kamera. Razmišljali su da ih postave u mikrofone na stolovima episkopa, ali se ideja pokazala lošom jer bi, složili su se, svako pomjeranje mikrofona dovodilo do promjene fokusa na kamerama.

“Jako je blizu i svako pomeranje će biti remećenje fokusa na ono što treba”, primijetio je vlasnik kompanije. Razmišljali su i o tome da kamere ugrade u lampe koje bi postavili na stolove, ali je vlasnik „Sion company“ nakon obilaska kripte smislio bolje rješenje. Ećimu je poslao fotografiju postojećeg razglasa uz poruku: “Ovo je zvučnik koji se nalazi skoro na svim stubovima. Možemo u njega da spakujemo sve”. Ećim se složio, ali ga je interesovalo: “Da li možemo zaviriti u svaki kutak”, na što je dobio novu fotografiju sa prikazom grafičkog tlocrta kripte sa ucrtanih 40-ak stolova za episkope. “Imamo stubove iznad svih stolova. Samo treba dodati zvučnike da budu na svim stranama”, precizirao je vlasnik “Sion company”. Iz njihovog razgovora moglo se zaključiti da je u kriptu trebao biti postavljen tajni sistem kamera koji bi kontrolisali putem wifi veze. Sistem je trebao biti odvojen od postojećeg, dok bi kamere imale vlastite memorijske kartice.

Novinari CIN-a su utvrdili da se zvučnici sa fotografije iz Sky prepiske još uvijek nalaze u kripti. Tri dana kasnije vlasnik firme obavještava bivšeg bezbjednjaka o mogućem rješenju − postavljanju neupadljivih i funkcionalnih kamera u zvučnike: “Našli smo kameru koja može da vidi kroz mrežu. Nema rupe na mreži. Ne vidi se ništa, a slika top”. Oko podne na dan Sabora, dok je još trajalo glasanje, Ećim je preko Skya zatražio od vlasnika “Sion Company” informaciju o snimku. On mu je odgovorio da će preuzeti snimak i lično mu ga dostaviti.

“Trebaća nam kopija”, napisao je Ećim. “Daću ti ja eksterni HDD pa možemo da ga kopiramo koliko hoćeš”, odgovorio je vlasnik kompanije. Sat vremena nakon proglašenja novog patrijarha sreli su se u jednom beogradskom restoranu kako bi razmijenili snimak sa Sabora. Novinari CIN-a su kontaktirali više osoba, među kojima je i njegov nekadašnji advokat, pokušavajući doći do Ljubana Ećima, ali u tome nisu uspjeli. On nije bio na lokacijama u Beogradu na kojima je, prema sudskim dokumentima prijavljen, a na poruke koje su mu novinari ostavili u banjalučkom kafiću koji vodi njegov sin nije odgovorio.

Uporedo sa rješavanjem tehničkih problema sa tajnim snimanjem dvojica sagovornika su dogovarali i detalje oko ponude i ugovora sa SPC-om za poslove videonadzora i isporuke zvučnika i kamera za konferencijski sistem. Prema dokumentaciji do koje su došli novinari CIN-a, “Sion Company” je u junu 2020. godine dobio posao za montažu kompletnog videonadzora u Hramu svetog Save, ali ugovor nije predviđao upravljanje ni monitoring nad ovim sistemom. Izbor patrijarha se bližio pa je ovaj problem rješavan uoči samog Sabora u februaru 2021. No, Crkva je za potrebe najvećeg skupa trebala još jednu nabavku − elektronski sistem za konferencije. Ovakav sistem obično podrazumijeva mrežu spikerfona, kamera i ekrana koji omogućavaju učesnicima praćenje događaja bez propusta. Ećim je putem Skya sugerisao da njihova ponuda treba biti najjeftinija te da kaže tadašnjem starješini Hrama i predsjedavajućem Komisije za izbor ponuđača vladiki Stefanu Šariću da izaberu najpovoljniju.