Krvna osveta: Fenomen koji traje kroz istoriju Crne Gore

Krvavi sukob 'škaljarskog' i 'kavačkog klana', koji mnogi hroničari nazivaju ratom do istrebljenja, počeo je, kako se pretpostavlja, 2014. godine, kada je navodno nestao tovar od 530 kilograma kokaina, što je bilo povod za svađu i totalni raskol u do tada jedinstvenom kotorskom klanu. Taj mafijaški sukob u međuvremenu je poprimio neslućene razmjere, krvavi tragovi proširili su se najprije po regionu, a onda i širom planete, ostavljajući za sobom više od 80 žrtava, među kojima su mnoge bile nedužne.

U međusobnim obračunima nastradali su i članovi porodica 'škaljaraca' i 'kavčana', što je kod njih samo produbljivalo poriv za novim zločinima, zbog čega je njihov rat u pojedinim slučajevima prerastao u svojevrsnu krvnu osvetu. Princip 'oko za oko, zub za zub' tako je nastavio da traje u Crnoj Gori, ostavljajući za sobom žrtve, strah i nevjericu da u jednoj državi koja je na pragu ulaska u Evropsku uniju i dalje vladaju surovi 'zakoni' onih koji se vode geslom 'ko se ne osveti, taj se ne posveti'.

Najveću porodičnu žrtvu u ratu kotorskih klanova podnijela je porodica Roganović iz Herceg Novog, čiji su pojedini članovi navodno bili bliski 'kavačkom klanu'. Novljanin Niko Roganović ubijen je u julu 2017, a u aprilu iste godine njegov sin Duško Roganović teško je povrijeđen u eksploziji bombe koja je podmetnuta pod njegov automobil. Duškov brat od strica Vladimir Roganović likvidiran je u Beču u decembru 2018. godine. Šćepan Roganović, sin Nika Roganovića i rođeni brat Duška Roganovića, ubijen je u februaru 2020. godine, a on, kako se moglo čuti iz više izvora, nije imao kriminalni dosije, već je bio žrtva bezobzirne osvete.

Otac navodnih vođa 'škaljarskog klana' Jovana i Igora Vukotića, Veselin Vukotić, likvidiran je 20. aprila 2019. godine. Negdje u tom periodu, Jovan Vukotić je optuživan da je pucao na vozilo u kom je bila supruga vođe 'kavčana' Radoja Zvicera, što je on negirao, ali je, između ostalog, i zbog toga nekoliko puta planiran i pokušavan atentat na njega. Plaćene ubice stigle su ga 8. septembra 2022. godine u Istanbulu, gdje je likvidiran pred trudnom suprugom i dvogodišnjom kćerkom. Mnogi pripadnici klanova ubijeni su pred ženama i djecom, ali dosad, srećom, niko od njih nije stradao u tom ratu.

Međutim, u nekim 'skaj' prepiskama koje smo čitali i ovih dana moglo se pročitati kako strahuju da može doći i do toga. Mafijaški 'kodeks' odavno je pogažen, pa jedan od visokopozicioniranih 'škaljaraca' na 'skaju' piše kako su mu dolazili 'na kuću' i da razmišlja da 'miče dijete', ali ipak navodi da ne vjeruje da će krenuti na žene i djecu jer 'svi imaju ženu i djecu'.

Svojevrsnom krvnom osvetom može se smatrati i sukob Bojovića i Šaranovića, u kojem su živote izgubili Branislav i Slobodan Šaranović, s jedne strane, i Nikola Bojović, s druge strane. Ključna razlika u odnosu na tradicionalni oblik krvne osvete, kad je riječ o obračunu 'škaljaraca' i 'kavčana' leži u tome da osvetničku ruku angažuju među plaćenim ubicama.

Kriminolog i profesor na Pravnom fakultetu u Podgorici Velimir Rakočević objašnjava da je u važećem Krivičnom zakoniku Crne Gore krvna osveta podvedena pod oblik teškog ubistva iz bezobzirne osvete iz člana 144 KZ Crne Gore. – Postoji dilema da li bezobzirna osveta koja sadrži veliku nesrazmjeru između zla zbog kojeg se vrši osveta i onoga zbog kojeg se čini ubistvo obuhvata ubistvo iz krvne osvete, jer motivi kod ova dva oblika ubistva nijesu identični.

Svako ubistvo iz krvne osvete ne može se smatrati bezobzirnim, kao što je u slučaju da zbog ubijenog djeteta bude lišeno života dijete ubice. Povod za ubistvo iz bezobzirne osvete ne mora biti krvna osveta, već to mogu biti i drugi razlozi. Stoga nije jasno izostavljanje krvne osvete kao posebnog oblika teškog ubistva i njeno kvalifikovanje kao ubistva iz bezobzirne osvete. Zakonodavac se očigledno preračunao da će krvna osveta u Crnoj Gori nestati, a ona se vratila na velika vrata – rekao Rakočević za 'Dan'.

Prema njegovim riječima, krvna osveta postoji i danas u Crnoj Gori i u jednom broju država regiona. – Kao recidiv prošlosti, smatralo se da neće predstavljati veliku opasnost u savremenoj Crnoj Gori jer je sporadična pojava. Zbog toga su savremena krivična zakonodavstva predviđaju samo izuzetno kao krivično djelo. Međutim, njena učestalost u poslednjoj deceniji u sukobima kriminalnih organizacija u Crnoj Gori dovela je do ozbiljnog preispitivanja postojećih zakonskih rješenja, kako bi država što efikasnije reagovala u pravcu suzbijanja krvne osvete kao oblika teškog ubistva – ističe on.

Podsjeća da je u Crnoj Gori krvna osveta dugo bila opšteprihvaćeni način ponašanja i pokušaj preživljavanja u teškim vremenima borbe za slobodu. – Bila je to jedina mogućnost zaštite od svih oblika nasilja. Postojanje krvne osvete u savremenoj Crnoj Gori direktno je vezano za vrlo naglašenu tradiciju i njegovanje kulta krvne osvete. I danas se nerijetko može čuti recidiv starih vremena koji se izgovara u Crnoj Gori: 'Ja ću mu suditi'. O tome svjedoče brojna lišenja života iz krvne osvete, pa čak i kada je lice izdržalo zatvorsku kaznu.

U državi vrlo jakog običajnog prava, kakva je Crne Gora, porodica ili bratstvo ubijenog u ranijem periodu nijesu bili oslobođeni dužnosti da osvete svog srodnika, smatrajući da država samo vrši svoju dužnost i ne miješa se u pravo porodice da osveti svog člana. Stoga nije ni čudno što se i u savremenoj Crnoj Gori može čuti stara izreka 'vrijeme svemu doaka, ali osveti nikad', odnosno da 'neosvećeni najduže živi'. To znači da se ubijeni ne smije zaboraviti dok se ne osveti i dok amanet ne bude ispunjen. Zbog toga je krvna osveta i danas prisutna u crnogorskom društvu – ocijenio je Rakočević.

Krvna osveta je, pojašnjava on, lišenje života učinioca ubistva ili njegovog bližeg ili daljeg krvnog srodnika od strane porodice žrtve ili drugih lica, odnosno nanošenje zla za pretrpljeno zlo. – U pitanju je specifičan kriminalni fenomen interdisciplinarnog karaktera, kojim su se bavile različite naučne discipline, u pokušaju da je integralno ocijene, obrazlože njeno faktičko utemeljenje u društvu i ukažu na značaj koji je imala tokom svog istorijskog razvoja.

Zbog toga je neophodno istražiti različite aspekte ovog fenomena kako bi se konačno skinula koprena sa problema koji je milenijumima zaokupljao čovjekov um i duh, a koji je do sada samo fragmentarno proučavan. Krvna osveta predstavlja krivičnopravni problem, budući da sadrži sudski, materijalnopravni i procesno pravni aspekt. U našoj istoriji ona je bila suvereni i alternativni način dijeljenja pravde, krivično djelo i sankcija u slučaju povrede ili ugrožavanja običajima ili zakonom zaštićenih društvenih vrijednosti.

Njene razorne posledice su višestruke, naročito u dijelu ljudskih stradanja i materijalne štete. Gubitak života svakog čovjeka nije samo gubitak za porodicu, nego i za društvo u cjelini. Ovaj kriminalni fenomen uništavao je ključne crnogorske vrijednosti i usporavao napredak društva. U crnogorskoj istoriji najteže je bilo iskorijeniti shvatanje o legitimnosti krvne osvete i njenim herojskim osobinama koje su opterećivale svijest ljudi toga doba, zbog čega je to poimanje krvne osvete bilo iznad propisa i u suprotnosti s njima – istakao je Rakočević.

Novinar i književnik Budo Simonović smatra da rat kotorskih klanova, iako ima elemente krvne osvete, zapravo predstavlja beskrupulozni mafijaški obračun. – Ako dobro pamtim, u Crnoj Gori poodavno nije bilo klasične krvne osvete. U Malesiji, odnosno među Albancima u prigraničnom području, gdje je krvna osveta bila najviše izražena i gdje je vjekovima vladao strašni zakon Leke Dukađinija 'zub za zub, glavu za glavu', ona je ukinuta 28. juna 1970. godine, kada je na velikom saboru u Tuzima oko 300 najuglednijih plemenskih prvaka dalo riječ, potpisalo besu, da će počinuti rđa na oružju i sudovi dobiti riječ.

A inicijator ove revolucionarne, istorijske odluke, koja je otvorila vrata mnogih decenijama zatvorenih, zaštitnim bedemima opasanih domova, bio je Selim Frljučkić. On je viteški stiskao srce i nad glavom dvanaestogodišnjeg sina Suada, koji je stradao pod točkovima nehatnog vozača, zakleo rođake i prijatelje da i ne pomišljaju o osveti. U ostalim krajevima Crne Gore, koliko ja znam, posljednju klasičnu krvnu osvetu izvršio je Katunjanin Jovan Popović, koji je 8. marta 1996. godine na Cetinju ubio Petra Kaluđerovića da bi osvetio brata Perišu, kojeg je Kaluđerović ubio 27 godina ranije. Nebrojena ubistva, ne samo u obračunima kotorskih kriminalnih klanova, koja se od tada do danas događaju, koja su postala svakodnevica, iako imaju elemente krvne osvete, nemaju nikakve veze s tim brđanskim nasleđem, koje je, uprkos stravičnim posljedicama, lancima osveta koji su kat...