Da li je Crna Gora naučila lekciju iz sezone 2025?

Prošle godine gorjelo je 46 evropskih država. Države EU i države van EU bile su gotovo izjednačene po ukupno opožarenoj površini, i to sa oko milion hektara u svakoj od ove dvije kategorije, što znači da više nema nekadašnje geografske distinkcije između „rizičnih“ i „manje rizičnih“ zona.

Površina spaljene teritorije bila je najveća u EU od 2006. godine, od čega se čak 39 odsto iste ili 424.023 hektara nalazilo unutar mreže Natura 2000, što predstavlja istorijski maksimum uticaja požara na zaštićena područja. Indeks opasnosti od požara (tzv. Fire Weather Index), u 2025. godini je u mnogim državama dostigao ekstremne vrijednosti.

EU mehanizam civilne zaštite je aktiviran 19 puta za 11 država, mobilisano je 58 sredstava za gašenje požara iz vazduha (38 aviona i 20 helikoptera), pri čemu je preko 760 personala bilo angažovano (piloti, mehaničari, logistički stručnjaci i vatrogasci). Procijenjeno je da su prošlogodišnji požari koštali EU oko dvije milijarde eura samo u direktnoj šteti, a koja je umjesto u produktivne svrhe, uložena u sanaciju.

Kad se doda šteta po zdravlje, turizam, biodiverzitet i klimatske ciljeve, ova cifra je dramatično veća. Zbog učestalosti, intenziteta, ali i geografskog obuhvata, Evropa ulazi u eru „novih požara“, koji su postali dio nove klimatske stvarnosti, koja stvara „povoljnije“ uslove za njihovo širenje i zahtijeva duži period oporavka opožarenih površina.

Požari, koji su ranije bili vezani isključivo za Mediteran, sada su se preselili i na kontinentalne i sjeverne regione, pa nije slučajno što je u posljednjih nekoliko mjeseci flota rescEU pojačana na 22 aviona i pet helikoptera. Formirana je brza interventna jedinica od 300 vatrogasaca. Na Kipru je otvoren novi Evropski centar za koordinaciju odgovora na požare. Rumunija je u januaru primila prvi specijalizovani helikopter iz stalne rescEU flote.

Ipak, iako avionima možemo ugasiti požar, njima ne možemo spriječiti sljedeći. Drugim riječima, dugoročna bezbjednost se ne može osigurati isključivo kroz jačanje kapaciteta za gašenje. Stoga, ne iznenađuje što je paralelno sa jačanjem flote, Evropska komisija krajem marta 2026. predstavila novu stratešku inicijativu „Unija spremnosti“.

Ideja ove inicijative je da se fokus sa gašenja prebaci na sprečavanje. Plan, koji je predstavila evropska komesarka za životnu sredinu Jessika Roswall, predlaže jačanje prevencije šumskih požara zasnovane na ekosistemu. Cilj je stvaranje područja otpornih na požare i ublažavanje rizika i uticaja šumskih požara kroz zaštitu i obnovu prirode. Dakle, upravljanje šumama, kontrola zapuštanja ruralnih područja, prostorno planiranje i zaštita biodiverziteta moraju postati integralni dio politike prevencije.

Požari u Crnoj Gori posljednjih godina sličnog su trenda kao i u ostatku Evrope. Podaci Evropske komisije, odnosno njenog Zajedničkog istraživačkog centra (Joint Research Centre - JRC), pokazuju da je tokom 2025. godine u Crnoj Gori registrovano 300 požara, koji su zahvatili 29.438 hektara površine. Najveći dio izgorio je u kategoriji tzv. tranzicionih područja (36,4 odsto), zatim u drugim prirodnim površinama (30,1 odsto), dok su šumski kompleksi činili više od 24 odsto ukupno zahvaćenih područja.

Požari u Crnoj Gori su 2025. godine imali dva izražena vrhunca, jedan u ranim mjesecima godine i drugi tokom jula i avgusta, kada su zabilježeni i najveći požari. Ova dvostruka sezonalnost ukazuje na produženje požarne sezone. Najveći pojedinačni požar, koji je zahvatio više od 4.000 hektara u centralnom dijelu zemlje, kao i činjenica da je čak 12 požara bilo veće od 500 hektara, potvrđuju trend rasta intenziteta.

EU mehanizam civilne zaštite aktiviran je za Crnu Goru dana 11. avgusta 2025. godine, i to u vidu dva aviona i četiri helikoptera za gašenje požara, jednog kopnenog tima za gašenje požara, kompleta opreme za gašenje požara i specijalizovanog materijala, jednog oficira za vezu sa ERCC-om, a u pomoć su se uključile: Češka, Hrvatska, Srbija, Italija, Mađarska, Austrija, Bosna i Hercegovina i Francuska.

Crna Gora, kao mala država sa izuzetno visokim ekološkim kapitalom, iz sezone u sezonu ostaje bez sistemskog odgovora na požare. Nikako da nadležni shvate da svaki izgubljeni hektar košta više nego što ga sama cifra pokazuje. Za gašenje požara iz vazduha trenutno su operativni jedan avion i jedan helikopter, uz najavu povratka još dva aviona sa popravke.

Prilično stara crnogorska flota povećava rizik od kvarova i otežava precizno planiranje operativne spremnosti države u odnosu na izazove požara. Uprkos čvrstim najavama iz avgusta 2025. godine, za ovu sezonu ipak neće biti novih aviona za gašenje požara. Iako nekada definisani „požarni period“ više ne postoji, jer je rizik prisutan gotovo tokom cijele godine, posebno imajući u vidu konfiguraciju Crne Gore, Vlada se umjesto kupovine opredijelila na zakup vazduhoplova tokom samo tri mjeseca (jun, jul i avgust).

Izdvajanje sredstava iz budžetske rezerve upućuje na to da jačanje vazduhoplovne flote, čak i u vidu zakupa, nije bilo ni planirano na redovnim budžetskim linijama prilikom planiranja budžeta za 2026. godinu. Ako država zna da svake godine postoji rizik od požara, kupovina aviona (ili u slučaju Crne Gore zakup) nije vanredan trošak, već bi trebalo da bude redovna potreba.

Uz navedno, požarna sezona 2025. pokazala je da je Crnoj Gori potrebna i ostala oprema (cisterne, terenska vozila, protivpožarni aparati, hidranti i sl.). Ovakav pristup ne reflektuje spoznaju da troškovi reagovanja na katastrofe višestruko premašuju ulaganja u njihovo sprečavanje, kako u ekonomskom, tako i u društvenom i ekološkom smislu. Očigledno da ni požari iz 2025. godine nisu izazvali održivu i sistemski značajnu promjenu. A bez sistemskog pristupa, naredne sezone u Crnoj Gori mogle bi da budu još destruktivnije.