Globalna akcija Custos Viridis i u Crnoj Gori

Ekološki kriminal obuhvata širok spektar nelegalnih aktivnosti, od nelegalnog odlaganja i trgovine otpadom, šverca opasnih materijala, nezakonite sječe šuma, trgovine zaštićenim vrstama biljaka i životinja, uništavanja staništa do nelegalne eksploatacije prirodnih resursa i zagađenja svih medijuma životne sredine. U pitanju je nelegalna aktivnost koja godišnje stvara 80 do 230 milijardi eura štete samo na području Evropske unije. S godišnjom stopom rasta od pet do sedam odsto, ekološki kriminal se nalazi na četvrtom mjestu među najprofitabilnijim oblicima organizovanog kriminala na svijetu, odmah iza trgovine drogom, oružjem i ljudima, pokazuju podaci Evropske komisije.

Ovaj oblik kriminala uglavnom se odvija prekogranično, teško ga je otkriti, krivično goniti i kažnjavati. Kako je istaknuto u Procjeni prijetnje od teškog i organizovanog kriminala EU za 2025. godinu (EU-SOCTA), ekološki kriminal je rastuća prijetnja, često povezana sa falsifikovanjem dokumentacije i lažnim deklaracijama koje otpadu mijenjaju „identitet“, kao i korupcijom i pranjem novca. Istrage su otkrile različite modus operandi, uključujući zloupotrebu pravnih praznina, nerijetko uz pomoć legalnih firmi koje služe kao paravan. Posljedice su razorne, od nestanka vrsta, uništavanja ekosistema, narušavanja zdravlja ljudi do ozbiljnih finansijskih udara na privrede država.

Nedavno je Europol uspješno koordinirao operaciju velikih razmjera usmjerenu na mreže organizovanog kriminala u vezi s otpadom i zagađenjem. Globalna operacija, pod kôdnim nazivom Custos Viridis, sprovedena je od januara do decembra 2025. godine na pet kontinenata. Obuhvatila je čak 71 državu (uključujući i Crnu Goru), a bila je potpomognuta i od međunarodnih organizacija (INTERPOL, Kancelarija Ujedinjenih nacija za droge i kriminal - UNODC, Svjetska carinska organizacija - WCO).

Tokom operacije, sprovedeno je 1.048 inspekcija širom svijeta, što je dovelo do hapšenja 337 osoba. Ukupno je zaplijenjeno 127.149 tona otpada (otpadna vozila, otpadni metal i plastika, korišćeni solarni paneli, otpad od električne i elektronske opreme, otpadne gume i tekstilni otpad), 602 tone zagađujućih materija, uključujući 398 tona fluorisanih gasova (tzv. F gasovi), 75 tona sredstava za zaštitu bilja, 2,3 tone žive, kao i skoro 10 miliona eura u gotovini i na bankovnim računima, a dobit kriminalnih mreža procijenjena je na najmanje 31 milion eura.

Ova Europolova operacija identifikovala je nekoliko mreža organizovanog kriminala kao odgovorne za nelegalnu trgovinu otpadom unutar Evrope i njegov izvoz u Afriku, Aziju i Latinsku Ameriku. U toj paralelnoj ekonomiji, u kojoj otpad iz razvijenih država završava u zemljama sa slabijim sistemima kontrole i manje strogim zakonskim obavezama, identifikovani su različiti tokovi otpada i geografski preovlađujući načini djelovanja. Iz EU je identifikovan nelegalni izvoz otpadnih vozila, otpadnog tekstila i otpada od električne i elektronske opreme u Aziju, Afriku i Južnu Ameriku.

Detektovano je da nelegalna trgovina sredstvima za zaštitu bilja utiče na tržišta i zdravlje u EU. F gasovi iz Azije nelegalno ulaze u EU preko Zapadne Evrope ili Sjeverne Afrike, i to zloupotrebom tranzitnih procedura. Konačno, nelegalno rudarenje zlata korišćenjem žive i cijanida, a koje šteti lokalnom stanovništvu i životnoj sredini, predominantno je u Africi i Latinskoj Americi. Operacija Custos Viridis pokazala je da ekološki kriminal, kao problem o kojem se u javnosti i dalje nedovoljno jasno govori, postaje sve značajniji segment organizovanog kriminala sa visokim profitima, što ga čini posebno privlačnim kriminalnim mrežama.

Dokumentovane primjere otpada koji se nelegalno uvozi, zakopava ili odlaže bez tretmana, i to uz milionsku zaradu i dugoročne posljedice po zdravlje ljudi i ekosisteme, imamo i u našem susjedstvu. U februaru 2025. godine, hrvatske vlasti su, uz podršku Europola, uhapsile 13 osumnjičenih koji su navodno uvezli otpad iz Italije, Slovenije i Njemačke koristeći dokumentaciju u kojoj je deklarisano da je riječ o reciklažnoj plastici, dok je u stvarnosti riječ bila o najmanje 35.000 tona opasnog i medicinskog otpada, sa generisanim profitom od najmanje oko četiri miliona eura za formiranu kriminalnu mrežu.

Ovo su samo neki od primjera međunarodne koordinacije na suzbijanju različitih pojavnih formi prekograničnog ekološkog kriminala. Nažalost, brojni izazovi i dalje stoje na putu efikasnoj borbi protiv ovog oblika kriminalnog udruživanja i djelovanja. Tehnološki napredak bi i ovdje trebalo da igra značajniju ulogu. Satelitski sistemi, poput Copernicus programa, omogućavaju precizno i pravovremeno praćenje ekoloških incidenata, pružajući nezamjenjive podatke za sprovođenje zakona. Satelitske slike se koriste za dokumentovanje nelegalne sječe šuma, promjena u korišćenju zemljišta, nezakonitog odlaganja otpada i zagađenja voda u realnom vremenu, čime se otvaraju novi horizonti za uspješno gonjenje počinilaca, kao i u prevenciji i sankcionisanju ekoloških zločina.

Takođe, napredna forenzika otpadnih materijala, analiza DNK tragova u trgovini divljim životinjama i AI alati za otkrivanje sumnjivih obrazaca ponašanja postaju sve važniji u borbi protiv ovakvih zločina. Ipak, ono što usložnjava borbu jeste to što se ovdje ne radi o izolovanim incidentima, već o sistemski organizovanom modelu djelovanja i zoni u kojoj otpad, umjesto da predstavlja kraj životnog ciklusa jednog proizvoda, postaje početak kriminalnog lanca.