Požar u Pećkoj patrijaršiji 1981.

Navršava se 45 godina od požara u Pećkoj patrijaršiji, kada je u noći između 15. i 16. marta 1981. godine zapaljen stari manastirski konak i uništen deo vredne arhive, rukopisa i crkvenih predmeta.

Ekspert za srpsku srednjovekovnu baštinu, istoričarka umetnosti i profesorka Univerziteta u Kragujevcu Jasmina Ćirić smatra da ovaj požar predstavlja jedan od prvih ozbiljnih udara na Srpsku pravoslavnu crkvu i srpsko kulturno nasleđe na Kosovu i Metohiji. Ona ukazuje na simboliku datuma kada se požar dogodio. 'Dakle, u noći između 15. marta i 16. marta 1981. se dogodilo nešto što nikada pre nije u Pećkoj patrijaršiji, makar ne na taj način. A reč je o podmetnutom požaru. Ono što je u stvari vrlo zanimljivo jeste da je odabir datuma krajnje simboličan, jer je bio na praznik Nedelje pravoslavlja. Požar se dogodio na praznik koji liturgijski pominje i proslavlja hramove i svete ikone', navela je Ćirić za RTS.

Ona podseća da je požar izbio oko četiri sata ujutro, u prisustvu oko 30 monahinja i nekoliko gostiju u manastiru, među kojima je bio i profesor prizrenske bogoslovije Damaskin Davidović. Kako je istakla, vatra je bila podmetnuta na više mesta u starom konaku, koji je impozantnih dimenzija, duži od 63 metra. Požar je zahvatio i novu drvenu konstrukciju konaka koji je tada bio u izgradnji. 'Požar su registrovali najpre u gornjim strukturama samog konaka, dakle u krovnoj konstrukciji, i ono što je još bila veća šteta jeste što je taj požar zahvatio i tek postavljenu novu drvenu konstrukciju novog konaka. To se sve nalazilo na zapadnoj strani', navela je Ćirić.

Požar je naneo veliku materijalnu štetu – izgorjele su odaje tadašnjeg srpskog patrijarha Germana, sobe monahinja, magacin i radionice za ikonopis. Ipak, zahvaljujući blagovremenoj reakciji monahinja i Damaskina Davidovića, spasen je značajan deo manastirske riznice. 'Ikone, bogoslužbeni predmeti i tekstil iz 15. i 17. veka bili su sačuvani', istakla je ona. Najveći gubitak predstavlja uništena arhiva pećkih patrijaraha, naglasila je ona, dodajući da je u pitanju bila izuzetno važna dokumentacija koja je svedočila o istorijskim događajima od srednjeg veka, naročito u periodu osmanske vlasti.

Ćirić je ukazala da su na gredama nakon požara pronađeni tragovi benzina i drugih zapaljivih materija, a reakcija vatrogasaca nije bila pravovremena. Zvanični nalazi kao uzrok požara naveli su neispravne instalacije i dimnjak. 'Vrlo je važno pomenuti i da je patrijarh German neposredno nakon požara, a to je jedini dokument koji imamo sačuvan s tim u vezi, poslao jedan vrlo važan dopis predsedniku tadašnjeg Saveznog izvršnog veća DobriVoju Vidiću u vezi sa požarom, upravo demantujući navode koji su vezani za neispravnost dimnjaka. On kaže u jednoj rečenici da je zaista reč o tome, taj bi se požar dogodio i 1974. ’75, ’76. itd.', rekla je Ćirić, prenosi RT Balkan.

Ona je dodala da je 'monastvo bilo pod određenim političkim pritiscima'. Požaru su prethodili veliki protesti Albanaca na Kosovu i Metohiji, koji nisu bili ograničeni samo na Prištinu, već su se širili i u drugim gradovima. Nakon požara, dodaje ona, protesti su se nastavili, a u javnosti su se pojavljivali i politički zahtevi. Istoričarka umetnosti ukazuje da se požar u Pećkoj patrijaršiji često posmatra kao jedan od ranih pokazatelja kasnijih napada na srpske svetinje, uključujući i pogrom iz marta 2004. godine, kada je stradalo više od 150 sakralnih objekata. 'Mi govorimo o prostoru koji, po kvadratnom kilometru, ima najveći broj sakralnih zdanja i značajnih spomenika', ukazala je Ćirić. Istakla je da očuvanje tih zadužbina nije važno samo za srpsku istoriju, već da se odbranom tih zadužbina brani i ono što je evropska i hrišćanska civilizacija.