Centralizacija moći u Srpskoj pravoslavnoj crkvi: analiza i implikacije

U novoj analizi portala Teologija.net razmatra se promjena u upravljanju Srpskom pravoslavnom crkvom (SPC) tokom mandata patrijarha Porfirija, uz naglasak na sve veću centralizaciju moći koja utiče na ulogu Sabora. Autor analize ističe da su u novijoj istoriji SPC postojali episkopi s jakim duhovnim autoritetom koji su bili sposobni da sačuvaju jedinstvo Crkve i dostojanstvo svojih eparhija, dok se sada postavlja pitanje gdje se zapravo donose odluke u ime cijele Crkve.

Pet godina nakon izbora patrijarha Porfirija, sve su češće rasprave o funkcionisanju najviših crkvenih institucija i donošenju ključnih odluka. Autor analize postavlja pitanje kako se u proteklom periodu oblikovao model upravljanja u SPC, s fokusom na tradicionalni saborni princip koji je jedan od temelja pravoslavne crkvene organizacije. Ističe se da u pravoslavnom shvatanju Crkve vlast podrazumijeva služenje, ali se tokom Porfirijevog mandata primjećuje proces koncentracije moći na vrhu crkvene hijerarhije.

Sveti arhijerejski sabor, kao najviša vlast u SPC, tradicionalno se sastaje dva puta godišnje, ali je ta praksa promijenjena tokom mandata patrijarha Irineja, kada je ukinuto jesenje zasijedanje. Patrijarh Porfirije je zadržao taj model, ali je dodatno ograničio trajanje saborskih zasijedanja, što može značiti sužavanje prostora za raspravu među episkopima. Autor smatra da kraća i rjeđa zasijedanja mogu dovesti do smanjenja kvaliteta rasprava i sučeljavanja argumenata, što je suština sabornog odlučivanja.

Analiza takođe ukazuje na način organizacije zasijedanja Sabora, koja se održavaju u kripti Hrama Svetog Save u Beogradu, gdje su arhijereji smješteni na značajnoj udaljenosti jedni od drugih, a komunikacija se odvija preko mikrofona. U prostoru zasijedanja nema telefonskog signala ni interneta, što dodatno ograničava mogućnost konsultacija među episkopima. Autor naglašava da takav ambijent može favorizovati one koji su ranije usaglasili stavove, dok neformalne konsultacije često igraju ključnu ulogu prije zvaničnih rasprava.

Uloga vikarnih episkopa takođe se ističe kao važan faktor u upravljanju SPC, jer patrijarh kroz njihovu selekciju ima značajan uticaj na budući sastav Sabora. Takav model može dugoročno promijeniti prirodu episkopske službe, gdje episkopi postaju više orijentisani prema volji patrijarha nego prema potrebama svojih eparhija.

Analiza upozorava da se time smanjuje moć Crkve u društvu. Snaga Crkve ne leži u formalnoj centralizaciji, već u mreži lokalnih autoriteta koji uživaju povjerenje zajednice. Kada se ta mreža oslabi, Crkva postaje zavisnija od jednog glasa, a to može dugoročno umanjiti njen uticaj. Autor zaključuje da se, ako Sabor prestaje da bude tijelo koje upravlja cjelokupnom Crkvom, postavlja ključno pitanje gdje se zaista donose odluke u ime Srpske pravoslavne crkve.