Evropa i Bliski Istok: Sukobi i istorijska perspektiva

Dok slušamo o reciklaži, odgovornosti i klimatskim ciljevima, svijet ide u otvoreni sukob. Jedino što se dosljedno reciklira jeste istorija. Evropa ne radi od petka u 16 sati do poneđeljka u osam, dok nekoliko stotina kilometara dalje padaju granate. Postoji li druga tema ove neđelje osim Bliskog Istoka? Mislim, sama kovanica sve govori. Da se podśetimo, potiče iz evropske kolonijalne i geopolitičke perspektive. Ovim smo sve rekli i ovđe treba staviti tačku.

Ali ne, mora se dodati još nešto. Ovaj termin se formirao krajem 19. i početkom 20. vijeka u britanskoj politici, kada je Evropa, taj uzvišeni kontinent, dijelila svijet po udaljenosti od sebe (kako umišljeno evropski). E, sad ovđe stvarno treba staviti tačku, tekst je završen. Ali ne, izraz je 1902. godine upotrijebio američki vojni strateg Alfred Mahan govoreći o strateškom značaju Persijskog zaliva za Britansko carstvo. Vidite kako je istorija zanimljiva stvar. Rekao bi čovjek da je uvijek ista, samo se različiti ljudi smjenjuju.

Pogledajmo ko je započeo sve velike ratove. Obećavam, neću pomenuti krstaške i sve te davne, samo ove svježe, koji još imaju živih svjedoka, jer nije još došlo do potpune zamjene ljudi u istoj istoriji. Prvi svjetski rat proizvela je Evropa, Drugi - opet Evropa. I opet ideja superiornosti. Ta dva rata nijesu krenula iz pustinje niti iz Teherana, već iz samog srca 'naprednog' Zapada. Zanimljivo, krajem 19. i početkom 20. vijeka došlo je do kolonijalne podjele Osmanskog carstva.

Prvi svjetski rat već svi znamo - Franc Ferdinand, Gavrilo Princip i te fore, ali ima tu i Sajks-Piko sporazum iz 1916. - tajni dogovor Britanije i Francuske o podjeli arapskih teritorija. Nakon toga mandatni sistem nad Irakom, Jordanom, Palestinom, Sirijom i Libanom. Da, zvala se Palestina. Nakon Drugog svjetskog rata više nije bila potrebna direktna pomoć da bi arapske zemlje ratovale. Od 1948. kreću Arapsko-izraelski ratovi. Jedan 1948. godine, pa Šestodnevni rat 1967, pa Jom Kipur 1973… Zli jezici bi rekli da su evropski kolonijalni okvir i zapadna geopolitička podrška presudno oblikovali sukobe, ali to bi rekli zli jezici.

Godine 1953. uslijedio je državni udar protiv iranskog premijera Mohameda Mosadika; organizovale su ga britanske i američke službe zbog nacionalizacije nafte. Posljedica? Jačanje autoritarnog režima i dugotrajna destabilizacija. To je kontekst iz kojeg gledamo i invaziju na Irak 2003. i rat u Avganistanu od 2001. do 2021. godine. Jasno je da je Zapad poslije Prvog svjetskog rata dijelio Bliski Istok kao ratni plijen.

Britanski i francuski mandati nijesu bili humanitarna misija (kao što bi uzvišena evropska istorija to željela da čita) nego nastavak imperijalne politike, pod drugim imenom. I tako je Španija pičila po śevernoj Africi, Britanija u Persijskom zalivu, Francuska u Levantu. Ratovi - produkt kolonijalne svijesti uzvišenog evropskog kontinenta i svih nas ovđe, za slučaj da pomislite da je eks-Ju prostor izuzet iz tog kompleksa vrijednosti. Što je tačno (Bliski) Istok dobio od vjekova 'civilizovanja'? Ratove, podjele, autoritarne režime koji su često prvo bili podržani, pa tek onda proglašeni neprijateljskim.

A što je Zapad dobio od Irana? Nauku, matematiku, medicinu, higijenu, trgovačke puteve, začine, zlato. I u modernoj epohi - naftu. Jeste, drugim riječima, da nije bilo tog 'nazadnog' Istoka – umirali bismo od kuge i kolere. Daleko od toga da iko razuman može stati u odbranu iranskog režima, posebno kada se zna šta radi sopstvenim građanima, prije svega ženama. Imam previše prijatelja u egzilu da bih romantizovala tu vlast, pa čak i kroz spektar Persije. Njihove životne priče pune su rana koje nikad zacijeliti neće.

Parafraziraću jednog od iranskih prijatelja koji je već 20 godina van svoje zemlje: 'Toliko dugo sam želio da vidim kraj ovom režimu, ali ovako i ovo sad… Koliko me je neđe učinilo srećnim, toliko me još više uplašilo.' O istom osjećaju svjedoči i jedna stara iranska izreka. Ako se jaje slomi iznutra, ptica je slobodna i spremna da poleti. No, ako se slomi spolja, ako ga otvori tuđa ruka, jaje je već skuvano.

I dok slušamo o reciklaži, individualnoj odgovornosti i klimatskim ciljevima, svijet ide u otvoreni sukob. Jedino što se dosljedno reciklira jeste istorija. Stoga, kakav bi ovo bio tekst da ne pomenem internet hit/izjavu Ursule fon der Lajen? Evropa ne radi od petka u 16 sati do poneđeljka u osam, dok nekoliko stotina kilometara dalje padaju granate. Eto, taman da pomislite da Evropa konačno nema ništa sa Trećim svjetskim ratom. No, ako malo bolje razmislite i prelistate istorijski bukvar, zapitaćete se nešto drugo… Da li Evropa stvarno nema nikakve veze s tim? I tako dolazi demokratija… Svijet po mjeri Zapada. Demokratija po mjeri Zapada. Velike sile u još jednom ratu za mir. A bombe ga, kao što znamo, nikad nijesu donijele. U ovom i ovako skrojenom svijetu nema i nikad neće biti mjesta za mir.