Biznisi u Banjanima, Grahovu, Goliji i Oputnim Rudinama

Potonjih decenija demografski ispražnjene oblasti na zapadnoj strani Opštine Nikšić imale su do prije nešto više od stoljeća srazmjerno neuporedivo žive preduzetničke aktivnosti. U epohi crnogorske monarhije, to su bile tadašnje kapetanije: Banjanska, sa kapetanskim mjestom Velimlje; kapetanija Grahovska, sa varošicom Grahovo; kao i kapetanije Golijska i Oputno-Rudinska, koje su 1903. spojene u jednu, sa kapetanskim mjestom Krstac.

Svako na svoj način, o priključenjima s trgovinom u tim krajevima pisali su i književnici rodom iz Banjana, poput Mirka Kovača (Petrovići) i Novaka Kilibarde (Tupan). U Banjanima se trgovina razvijala zahvaljujući Matu Kovaču, a njegov unuk, književnik Mirko Kovač (1938-2013), pisao je o svome đedu u knjizi „Grad u zrcalu: obiteljski nokturno”. U kapetanijama Banjanskoj, Grahovskoj, Golijskoj i Oputno-Rudinskoj bilo je više od 100 registrovanih preduzetnika!

O ovome doznajemo jer je, prema paragrafima Trgovačkog zakona koji je u Crnogorskoj narodnoj skupštini usvojen 1910. godine, svaki trgovac, radio sam ili u ortakluku, morao kod suda oblasti u kojoj živi prijaviti firmu. Zakonska obaveznost (pre)registracije omogućava da identifikujemo poimenične vlasnike firmi u ovim kapetanijama, a na spisku se nalaze i najmanje dvije ženske osobe.

Istorija trgovine u ovim krajevima seže u 18. i 19. vijek, kada je Risan bio značajno spoljno tržište crnogorske trgovine. Kako piše naš istoričar dr Dušan Martinović, „Grahovljani i Banjani nijesu imali bliže tržište koje bi mogli koristiti, pa su stoga silazili na risanski pazar, unovčavali svoje proizvode i kupovali ono što im je bilo potrebno”. Vuk Karadžić bilježi da su „Banjani i Grahovljani risanski ortaci i kod njih imaju Rišnjani dug oko 30 hiljada talijera”.

Dr Mirčeta Đurović, još jedan crnogorski istoričar, navodi da su iz Risna kupljenu robu od Grahovljana i Banjana, uglavnom stoku i stočne produkte, eksportovali za Italiju, Maltu, Austriju i druge zemlje. Banjani su bili poznati kao vješti zanatlije, a među njima su se isticali kovači i kamenoresci koji su izrađivali nadgrobne spomenike i zidali crkve kao da to rade najvještiji italijanski majstori.

Na spisku preduzetnika, prema Trgovačkom zakonu iz 1910. godine, nalazimo razne radnje, od kafana do trgovina mješovitom robom. Na primjer, Blagoje N. Bulajić obavljao je kafansku radnju, dok je Gavrilo Kilibarda otvorio i obućarsku radnju pored kafane. Mnogi od njih su vodili više od jedne firme.

U Grahovu se takođe obavljala razna trgovina. Dušan Banićević i Pero Bjelica su imali kafansku radnju, dok su i drugi trgovci nudili razne proizvode poput kafe i cukra. Ova tradicija preduzetništva i trgovine u Banjanima, Grahovu, Goliji i Oputnim Rudinama ostavlja značajan trag u istoriji crnogorske ekonomije.