Kako su Rumuni bježali na Zapad preko Jugoslavije tokom Čaušeskog

Nedjelja, 14. jun 1981. godine, Ostrovu Mare ili Veliko Ostrvo nasred Dunava, blizu granice između Rumunije i Jugoslavije. Dvadesetjednogodišnji Peter Vancea i njegov prijatelj Vasili pripremaju se da uđu u rijeku, izbjegnu rumunsku graničnu patrolu i izrone na jugoslovenskoj strani obale. Jugoslavija je bila korak bliže slobodi, a Peter je kao dječak sanjao o životu u Americi. U gluho doba noći, voda je još hladna, iako je jun. „Bili smo spremni, imali smo i dvije flaše vodke da nas malo zagriju“, kaže Peter uz širok osmijeh. „Počeli smo da plivamo, a onda je moj prijatelj rekao - 'ćuti, slušaj'. Prvo smo čuli motor, kao da se brod približava. Onda smo vidjeli svjetlo, bio je to brod rumunske granične patrole.“ Peter i Vasili su se spasili zahvaljujući kiši koja je stvorila maglu iznad Dunava, što im je omogućilo da se sakriju.

„Prišli su toliko blizu da smo mogli da dodirnemo čamac, ali nisu mogli da nas vide. Jedan od njih je rekao: 'Pucaj ako vidiš nekoga'. Znali smo da će nas ubiti ako nas vide“, sjeća se Peter u razgovoru za BBC. Nakon što je patrola otišla, Peter i Vasili su uspjeli da se dočepaju obale blizu sela Mihajlovac, nedaleko od Negotina. Jugoslovenska policija ih je ubrzo uhapsila i osudila na mjesec dana zatvora zbog ilegalnog prelaska državne granice. Proveli su još dvije nedelje u zatvoru u Padinskoj Skeli, a kasnije nekoliko dana u zatvoru u Murskoj Soboti, slovenačkom gradu blizu granice sa Austrijom. „Jedne noći su nas stavili u džip i odvezli do austrijske granice. Samo su nam rekli - tamo je Austrija, ne govorite da ste bili u zatvoru u Jugoslaviji“, priča Peter, koji je kasnije dobio politički azil i odletio za San Francisko.

Peter, danas 66-godišnjak, objavio je 2022. godine knjigu o svom bekstvu iz Rumunije. Procjene su da je on jedan od desetina, pa i stotina hiljada Rumuna koji su ilegalno napustili zemlju u potrazi za boljim životom od ranih 1970-ih do pada komunizma 1989. godine. „Situacija se dodatno zaoštrila pogoršanjem ekonomske situacije u Rumuniji, posebno od sredine 1980-ih, kada bilježimo porast broja ljudi koji ilegalno odlaze“, kaže Lusijana Jinga iz Instituta za istraživanje komunističkih zločina. Ljudi su odlazili ne samo zbog političke represije, već i zbog nedostatka mogućnosti za kvalitetan život.

Jugoslavija nije bila krajnje odredište, već država kroz koju su morali da prođu. Visoki komesarijat Ujedinjenih nacija za izbjeglice (UNHCR) otvorio je kancelariju u Beogradu 1976. godine. „Rumunima je bilo logično da odu u Beograd i zatraže status izbjeglice, a potom da nastave dalje, u SAD, Australiju ili Francusku“, dodaje Jinga. Tokom tog perioda, Rumuni su bežali kroz razne rizične puteve, a ako bi ih uhvatila policija, mogli su dobiti do dvije i po godine zatvora ili prisilnog rada. Mnogi su se pripremali za prelazak, plivajući u hladnim vodama ili kupujući opremu za plivanje.

Podaci o broju nastradalih ili onih koji su uspješno prešli granicu su nepotpuni, jer su arhive zatvorene za javnost. „Rumunska komunistička partija nije željela da statistika bude opterećena političkim zatvorenicima“, objašnjava Brinduza Armanka, profesorka i novinarka. Tokom tog perioda, ilegalni prelazak granice je bio kriminalizovan kao politički zločin, a oni koji su uhvaćeni bili su proglašavani narodnim neprijateljima. UNHCR je odlučivao o sudbini rumunskih državljana koji su tražili azil.

Ovaj dio rumunske istorije podseća na „slagalicu koju je nemoguće složiti“, kaže Jinga, koja nastoji identifikovati žrtve i počinioce. Nakon više od 30 godina, mnogi se i dalje boje da govore o svojim iskustvima. „Moj bivši muž je tri puta služio kaznu zatvora za ilegalni prelazak granice“, kaže Luminita Rusu, koja traži uvid u dosije svog preminulog muža. Dok se mnogi sjećaju strašnih iskustava, njihova sjećanja i dalje ostaju bolna i izazivaju strah i nesigurnost čak i decenijama kasnije.