Bjelopoljski kamenolomi pod istragom zbog sumnje u pravne osnove

Na bjelopoljskim ležištima država je privatnim kompanijama davala pravo na višegodišnju eksploataciju, dok su dio ekoloških procedura vodile opštinske službe. Sada se provjerava pravni temelj tih odluka. Odluke o istraživanju i eksploataciji mineralnih sirovina na tri lokacije na području bjelopoljske opštine preispitivaće Geološki zavod Crne Gore.

Inicijativu je pokrenuo civilni sektor iz tog grada, a preispitivaće se odluke koje se odnose na površinske kopove (PK) Bioča, Kurilo I i Poda. Koncesionari na tim lokalitetima, prema ranijim odlukama, su kompanije Bemax, Konstruktorgroup i Imperijal.

Geološki zavod je, prema saopštenju NVO Euromost, koji je inicirao preispitivanje odluka, zatražio od Sekretarijata za ruralni i održivi razvoj informacije o trenutnom pravnom statusu akata koje je taj organ donio u predmetima koji se odnose na rješenja o davanju saglasnosti na elaborate procjene uticaja na životnu sredinu za tri ležišta tehničko-građevinskog kamena.

Iz te organizacije ranije su tvrdili da se više ne može ignorisati pitanje – da li su pojedini organi lokalne samouprave uopšte imali zakonsko ovlašćenje da postupaju u predmetima za koje je nadležna Agencija za zaštitu životne sredine.

Kompanija Bemax ima tridesetogodišnju koncesiju za detaljna geološka istraživanja i eksploataciju tehničko-građevinskog kamena na lokalitetu Bioča. Koncesiju je Vlada dodijelila u avgustu 2020. godine, a ugovor između države i Bemaxa zaključen je 12. oktobra iste godine. Prema podacima sa zvaničnog sajta koncesionara, odobreno eksploataciono polje prostire se na 4,897 hektara, dok su eksploatacione rezerve procijenjene na šest miliona kubnih metara čvrste stijenske mase.

Koncesija je zaključena na period od 30 godina. Odlukom Vlade iz avgusta 2020. godine određeno je da procentni iznos za obračun koncesione naknade iznosi 8,5 odsto od tržišne vrijednosti bilansnih ili eksploatacionih rezervi, odnosno ukupnog tržišnog proizvoda. Bioča je jedan od kamenoloma koje Bemax koristi za obezbjeđivanje tehničko-građevinskog kamena za svoju proizvodnju.

Kompanija je ranije saopštila da koristi kamen iz šest kamenoloma širom Crne Gore i da redovno izmiruje koncesione naknade. Kamenolom u Bioči bio je predmet pažnje i krajem 2024. godine, kada je Uprava za gazdovanje šumama i lovištima podnijela krivičnu prijavu Osnovnom državnom tužilaštvu u Bijelom Polju protiv Bemaxa zbog navodne uzurpacije državnog zemljišta.

Iz Bemaxa su tada odbacili optužbe, tvrdeći da se sporni put nalazi unutar granica eksploatacionog polja i da za njegovo korišćenje imaju pravni osnov. U međuvremenu, država je otvorila mogućnost i za novi koncesioni prostor na lokalitetu Lješnica-Bioča, koji se nalazi u blizini Bemaxovog eksploatacionog polja.

Za ležište tehničko-građevinskog kamena Lješnica-Bioča država, takođe, priprema koncesiju na 30 godina. Vlada je tokom ljeta usvojila Informaciju o pripremi javnog oglasa za dodjelu koncesije za detaljna geološka istraživanja i eksploataciju tehničko-građevinskog kamena na prostoru od oko 11,96 hektara. Ležište se nalazi u klisuri rijeke Lješnice.

Prema Elaboratu o klasifikaciji, kategorizaciji i proračunu rezervi tehničko-građevinskog kamena, koji je 2024. godine izradio JU Zavod za geološka istraživanja Podgorica za potrebe Montenegroputa, na lokalitetu Lješnica-Bioča utvrđeno je 2,34 miliona kubika bilansnih rezervi, dok eksploatacione rezerve iznose oko 2,1 milion kubnih metara.

Ugovor o koncesiji za detaljna geološka istraživanja i površinsku eksploataciju tehničko-građevinskog kamena na ležištu Kurilo u Bijelom Polju pokrenut je inicijativom preduzeća DOO Konstruktorgroup prema Zavodu za geološka istraživanja. Na osnovu tog zahtjeva, Ministarstvo ekonomije je 15. maja 2020. godine raspisalo Javni oglas za dostavljanje ponuda. Nakon zatvaranja oglasa u julu iste godine, firma Konstruktorgroup bila je jedini ponuđač. Sa osvojenih 76 bodova, preduzeće je steklo pravo na potpisivanje ugovora o koncesiji na period od 30 godina.

Projekat je, pored same eksploatacije kamena, predviđao i prateća postrojenja poput drobilica i asfaltnih baza. Umjesto pred državnim organima, investitor je proceduru odobrenja ekoloških elaborata pokrenuo pred lokalnom samoupravom. Opštinski Sekretarijat za ruralni i održivi razvoj sproveo je postupak i izdao saglasnost na Elaborat procjene uticaja na životnu sredinu. Na osnovu tog rješenja, firma je dobila dozvole za rad i počela sa aktivnostima na terenu.

Nevladina organizacija Euromost ubrzo je pokrenula pravni postupak, ukazujući na to da opština nije imala zakonsko pravo da odlučuje o projektima ovog tipa. Upravni sud Crne Gore je 14. maja 2026. godine donio presudu kojom je potvrdio da je za izdavanje ekoloških saglasnosti za ovakva postrojenja isključivo nadležna državna Agencija za zaštitu životne sredine, a ne lokalni organi.

Slučaj kamenoloma na lokaciji Poda u Bijelom Polju dobio je institucionalni i sudski epilog nakon što je Osnovno državno tužilaštvo podnijelo optužni predlog protiv opštinskih službenika zbog sumnje u zloupotrebu službenog položaja. Time je uokviren višegodišnji sukob između lokalnog stanovništva i opštinske administracije u vezi sa ovim ekološki spornim projektom.

Proces je započeo 1. decembra 2020. godine, kada je bjelopoljska firma Imperijal – u vlasništvu Vojislava Smolovića, rođenog brata predsjednika Opštine Petra Smolovića – zaključila ugovor o tridesetogodišnjoj koncesiji za eksploataciju kamena na površini od preko 23 hektara ležišta Poda. Ugovor je potpisan sa Ministarstvom ekonomije u periodu tehničke Vlade, dok je lokalne administrativne filtere i prateće poslove preuzeo opštinski Sekretarijat za ruralni i održivi razvoj.

Nezadovoljstvo mještana sela Srđevac, Poda, Bioče i Lozne tokom 2023. godine preraslo je u otvorene ulične proteste i blokade puteva. Tvrdili su da bi otvaranje kamenoloma trajno uništilo lokalna izvorišta vode i ugrozilo njihove domove. Dok su mještani upozoravali da se najbliže kuće nalaze na svega 100 metara od planiranog kamenoloma, u zvaničnom Elaboratu bila je navedena tri puta veća distanca.

Posebno negodovanje lokalne zajednice izazvala je potpuna netransparentnost javnih rasprava; poziv za ključnu tribinu o Elaboratu dostavljen je Mjesnoj zajednici (MZ) Lozna tek dva sata nakon što je rasprava već počela, čime je građanima faktički onemogućeno učešće. Iz kompanije Imperijal su sve vrijeme odbacivali optužbe, tvrdeći da na koncesionom području nema kuća ni izvora, te da projekat nema negativan uticaj na okolinu.

Krajem januara ove godine, Zaštitnik ljudskih prava i sloboda donosi zaključak da su Ministarstvo rudarstva i Opština Bijelo Polje povrijedili pravo građana na zdravu životnu sredinu i pravila javnog učešća, jer lokalna zajednica nije bila pravovremeno informisana o projektima. Sumnje u regularnost postupaka dodatno je pojačala Agencija za sprječavanje korupcije (ASK), utvrdivši da tri člana opštinske Komisije za ocjenu elaborata za lokalitet Poda uopšte nisu ispunjavala zakonske uslove stručnosti i iskustva, što je formalno dovelo u pitanje validnost kompletnog procesa.

Epilog tužilačkog izviđaja uslijedio je u septembru 2026. godine podnošenjem optužnog predloga Osnovnom sudu protiv aktuelnog sekretara Armina Sijarića i službenice Danijele Lazarević. Oni se terete da su u periodu od februara do jula 2024. godine prekoračili granice svojih ovlašćenja i bez zakonskog osnova sproveli postupak procjene uticaja na životnu sredinu kako bi pribavili korist privatnom preduzeću, iako je je za to, navodno, bila nadležna državna Agencija za zaštitu životne sredine.