Putovanje kroz vjekove: Zavičajni muzej u Dvorcu kralja Nikole u Baru

Bar i njegova okolina oblikovani su susretima različitih kultura, civilizacija i religija, pa Dvorac kralja Nikole, iako nosi ime vladara i čuva uspomenu na dinastiju, svjedoči o mnogo većoj priči - istoriji jednog grada.

Prolazeći kroz Dvorac kralja Nikole u Baru ne obilazi se samo muzej - ulazi se u vrijeme. Dok na prvi mah djeluje da je bogata istorija grada pod Rumijom složena u vitrine, ona se pred posjetiocem otvara sloj po sloj, od praistorijskog naselja i rimskih brodova do kraljevskog salona, maslinjaka, prvog voza i luke koja je mijenjala lice grada.

Iza stakla miruju komadi keramike stari više od dvije hiljade godina, rimski novac pronađen na dnu barskog zaliva svjedoči o brodovima koji su dolazili iz Akvileje, Kartagine, Aleksandrije i drugih krajeva Carstva. Amfore iz Bigovice, tragovi ranohrišćanske crkve, nakit iz ranosrednjovjekovnih grobova, priča o Starom Baru i maslini starijoj od mnogih civilizacija.

A onda – crveni salon, klavir, pozlaćena ogledala, porodični portreti i predmeti koji su pripadali dvoru. Kao da se, prolazeći kroz Dvorac kralja Nikole, ne obilazi muzej, već ulazi u vrijeme.

Sve to živi u Zavičajnom muzeju u Baru, osnovanom 1959. godine, smještenom u Dvorcu kralja Nikole, podignutom 1885. u eklektičkom maniru, prema projektu dr Josipa Sladea. Dvorac je služio kao ljetnja rezidencija kralja Nikole Petrovića i njegove porodice.

S dvije kule stražare-gvardije, Malim dvorcem, dvorskom kapelom, zimskom baštom i parkom čini jedinstvenu istorijsko-ambijentalnu i arhitektonsku cjelinu, zaštićenu zakonom.

Ono što se danas vidi iza zidova Dvorca nije samo priča o dinastiji Petrović-Njegoš jer stalna postavka ovog muzeja posjetioce vodi kroz najvažnije periode istorije barskog kraja - od praistorije i antike, preko srednjeg vijeka i turskog perioda, do oslobođenja Bara 1878. godine i razvoja grada u prvim decenijama dvadesetog vijeka.

Prije nego što je Bar postao jedan od turističkih centara Crne Gore i lučki grad, postojalo je naselje čije tragove danas prepoznajemo kroz komade keramike. Arheološka istraživanja posljednjih godina u Starom gradu Baru pokazala su da je gvozdenodopsko naselje bilo prostrano. Praistorijska grnčarija iz tog perioda datuje se od osmog do petog vijeka prije nove ere.

Blizina mora, plodna ravnica i dobre odbrambene tačke u zaleđu omogućili su razvoj naselja duž oboda Volujice, u vremenu kad se uobličavao ilirski etnos. Tragovi tog života nijesu ostali samo u grobnim humkama, jer je na lokalitetu Kapljeva, oko kilometar od mora, u bunaru dubokom oko pet metara pronađena velika količina gvozdenodopske keramike, a iz tog praistorijskog Bara put vodi prema moru i Rimskom carstvu.

Na prostoru opštine pronađeni su ostaci rimskih kuća, obradivih površina i maslinjaka, kao i tegule, amfore i uljane svjetiljke. Arhitravna greda pronađena nedaleko od trikonhosa potvrđuje postojanje velikog rimskog hrama u srcu grada.

U Sutomoru, na lokalitetima Gorelac i Karlova mogila, pronađeni su grobovi sa karakterističnim prilozima iz tog perioda. Bar je tada bio dio šire trgovačke mreže Mediterana - roba je iz Drača i drugih mediteranskih luka išla prema dolini rijeke Po, a zatim kopnenim putevima prema Dokleji (Podgorica), Skadru, Pljevljima i drugim centrima, a tome danas možda najrječitije govore sitni metalni predmeti - rimski novčići pronađeni u barskom akvatorijumu.

Većina pripada četvrtom vijeku, ali njihovo porijeklo otkriva širinu veza: Akvileja, Ticinum, Kartagina, Serdika, Rim, Trir, Aleksandrija, Nikomedeja, Kizik. Veći dio pronađen je tokom pražnjenja gaza radi poboljšanja plovnosti unutar modernog pristaništa.

More je zapamtilo i dok novac govori o ljudima koji su putovali, amfore pričaju o onome što su sa sobom nosili. Dva kilometra od današnje luke, u uvali Bigovica, gdje je, inače, i skrivena plaža, nalazi se jedan od najvećih hidroarheoloških lokaliteta u Crnoj Gori jer je tamo pronađen veliki broj tipova amfora, od trećeg vijeka prije nove ere do četvrtog vijeka nove ere, u kojem je uvala postala grobište trgovačke galije koja je prevozila tovar sjevernoafričkih vinskih amfora.

Raznovrsnost nalaza, prema muzejskoj postavci, govori da se Bigovica kroz vjekove koristila kao alternativna luka, zaklonjena od sjevernog vjetra kojem je izloženo današnje pristanište jer su u njoj amfore italskog, galskog, sjevernoafričkog i crnomorskog porijekla.

Mediteran je, čini se, odavno znao za ovaj zaliv. Bar je već u šestom vijeku bio razvijeno naselje, a postoje indicije da začeci njegovog urbanizma potiču upravo iz ovog perioda.

Najpouzdanije arheološko svjedočanstvo o postojanju urbanog sklopa u to doba jeste kasnoantička kaldrma iz petog i šestog vijeka, otkopana ispred današnje crkve Svetog Jovana u Starom gradu.

O kontinuitetu naselja govori i slovenska grnčarija pronađena na više lokaliteta unutar gradskih bedema. Iz istog perioda potiču i ostaci najstarije barske bazilike, po predanju posvećene Svetom Teodoru Ratniku.

Bazilika se nalazila na platou na kojem će kasnije, preko njenih temelja, biti podignuta velika romanička crkva posvećena Svetom Đorđu. Tokom arheoloških iskopavanja na ovom mjestu pronađeni su ostaci mozaika iz petog-šestog vijeka i grobovi s krovnim opekama.

U jednom od grobova otkrivena je fibula tipa “golubica”, koja se datuje najkasnije u sedmi vijek. Istoj crkvi pripada i oltarski stubić ukrašen motivima vinove loze i kantarosa - drevnih simbola evharistije.

Trikonhos na Topolici, ranohrišćanska crkva iz petog i šestog vijeka, jedan je od najznačajnijih objekata tog tipa na istočnoj obali Jadrana i prvi materijalni dokaz o postojanju Barske episkopije. U muzeju se danas čuva dio te crkve, čiji ostaci čvrsto stoje na Topolici, na kraju jedne od najznamenitijih barskih ulica - Maršala Tita.

Daljim prolaskom kroz muzej, pokazuje se da na obali Skadarskog jezera, nedaleko od Virpazara, drugačiju priču pričaju grobovi. Ranosrednjovjekovna nekropola u Mijelama pripada Komani-Kroja kulturi, rasprostranjenoj između Skadarskog i Ohridskog jezera od sedmog do devetog vijeka i iako grobovi nijesu brojni, nalazi u njima jesu.

Naušnice, ogrlice s perlama, fibule, torkves, olovni krst, kružni privezak, pređice, okovi, strijele, noževi i sjekire govore o ljudima čiji je nakit lokalno izrađivan po uzoru na luksuzne vizantijske predmete.

U sljedećem sloju postavke pojavljuju se manastiri Beška, Ratac i Prečista Krajinska. Na Bešci, na istoimenom ostrvu Skadarskog jezera, crkva Svetog Đorđa zadužbina je Đurađa II Stracimirovića-Balšića, dok je crkvu Blagovijesti 1440. godine podigla Jelena Balšić.

Tu je Nikon Jerusalimac napisao “Gorički zbornik”, a ktitori su u manastiru i sahranjeni. Ratac, između Bara i Sutomora, osnovali su u jedanaestom vijeku benediktinci iz Montekasina. Utvrđenje je kasnije došlo pod mletačku upravu, a potom ga je razorio osmanski pohod.

Prečista Krajinska, kod Ostrosa, vezuje se za kneza Vladimira i Kosaru, a u njoj je bilo sjedište Zetske mitropolije.

Iznad svega toga, vjekovima je stajao Stari Bar. Na jugoistočnoj obali Jadrana, pod Rumijom visokom 1.593 metra, njegov položaj određivao je trgovinu, urbanizam i kulturu.

Nad gradom su se smjenjivale vlasti, a svaka se upisala u istoriju Bara koja se i danas vidi. Mlečani su obilježili srednjovjekovni izgled grada sve do 1571. godine, kad Bar ulazi u sastav Osmanskog carstva i pod njegovom upravom ostaje gotovo tri vijeka.

Grad je imao sopstveni novac i statut, vidi se u muzeju, razvijenu gradsku upravu i živu trgovinu. U njega su stizali najljepši komadi keramike iz Mediterana i staklo iz Murana. Imao je nadaleko poznatu klesarsku školu i razvijen plemićki stalež.

1878. godina prekinula njegov višestoljetni kontinuitet jer crnogorska vojska oslobađa Bar, stanovništvo se postepeno spušta prema obali, a život unutar zidina zamjenjuje novi pravac razvoja. Stari grad, koji iz godine u godinu privlači sve više simpatija posjetilaca i mještana, ostaje sačuvan kao istorijski i arhitektonski spomenik.

Poslije višemjesečnih borbi pregovori o predaji počeli su 6. januara 1878. godine. Četiri dana kasnije osmanska vojska potpisala je bezuslovnu kapitulaciju i otvorila kapije. Bar je, nakon 398 godina, ponovo ušao u sastav crnogorske države.

U Veljem ratu, od 1876. do 1878, oslobođenje Bara imalo je ogroman značaj za Crnu Goru. Opsada je pripremana u strogoj tajnosti pa su crnogorske jedinice napredovale preko Rumije i Sutormana, a borbe su počele 13. septembra 1877. bombardovanjem osmanskih utvrđenja, u koje se uključila i turska mornarica.

Ako postoji jedan simbol koji povezuje različite slojeve barske istorije, to je maslina. Bar i njegova regija imaju više od 100.000 stabala, od kojih su mnoga stara nekoliko stotina godina. Na Mirovici raste Stara maslina, spomenik prirode i jedan od zaštitnih znakova grada, čija se starost procjenjuje na 2250 godina.

Za njom su ostale i legende, a jedna kaže da su se pod njenom krošnjom mirile zavađene porodice i plemena, pa je po tome i dobila ime Mirovica. Za kralja Nikolu vezuje se, pak, pravilo da se barski muškarac nije mogao oženiti dok ne zasadi najmanje 20 stabala masline, a taj običaj je “preživio” generacije.

Maslina i danas rađa, daje ograničene količine vrhunskog ulja, a u njenu čast održavaju se “Maslinijada” i dječji festival “Susreti pod maslinom”.