Pucaju i grobne ploče: Kamenolomi devastiraju Boku Kotorsku uprkos zabrani UNESCO-a

Manje od kilometra vazdušne linije od sela Knežlaz nalaze se tri kamenoloma. Ovo selo pripada opštini Kotor i u bafer zoni je Boke Kotorske, koja je pod zaštitom UNESCO-a. Prema podacima resora Admira Šahmanovića, četiri koncesionara imaju potpisane ugovore o eksploataciji u ovoj zoni: “Braća Magud Grbalj” d. o. o. iz Kotora (Krivošije), “Sampetrol” d. o. o. iz Tivta (Stupne), “Mil-Com” d. o. o. iz Nikšića (Ledenice) i “W&R Dynamic Company Limited” d. o. o. iz Kotora (Donje Krivošije).

Iako je UNESCO još u julu 2025. godine zatražio trajnu obustavu daljeg vađenja kamena i širenja koncesija, dvije crnogorske institucije imaju potpuno različite pristupe. Agencija za zaštitu životne sredine (EPA) dala je saglasnost za rad na tri kamenoloma. Istovremeno, Uprava za zaštitu kulturnih dobara (UZKD), pozivajući se na istu UNESCO odluku, ta ista tri kamenoloma je odbila. Četvrti, čiji je koncesionar kompanija “W&R Dynamic Company Limited”, radi od 2010. godine i ima koncesiju do 2031.

“Život u Knežlazu postao je nepodnošljiv. Svakodnevno smo izloženi miniranjima i jakim detonacijama”, kaže Božidar Kokot, mještanin koji se bavi stočarstvom, za Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG). Kako navodi, eksplozije izazivaju strah, a nakon svakog miniranja selo prekriju gusti oblaci prašine. “Vazduh koji udišemo postao je nezdrav, a prašina uništava pašnjake. Prepušteni smo zagađenju koje ugrožava naše zdravlje i egzistenciju na vjekovnom ognjištu”.

Pčelar Dušan Kokotić kaže za CIN-CG da su mu njive, zasadi i pčelinja paša prikriveni kamenom prašinom. “Vjetar je raznosi kilometrima. Prinosi su uništeni, plodovi zatrovani, a pčele su pred uginućem jer im je paša uništena”. Kokotić tvrdi i da su svakodnevne vibracije od miniranja prouzrokovale pucanje seoskih bistijerni, rezervoara za vodu. “Krivošije nemaju gradski vodovod. Bistijerne više ne zadržavaju vodu. Ostali smo bez osnovnog izvora vodosnabdijevanja”.

Nadomak sela nalazi se seosko groblje Knežlaz, na kojem počivaju generacije predaka. Međutim, ni ovo mjesto danas nema mir. “Tokom miniranja tlo podrhtava, osjećaju se snažni potresi, a prostorom odjekuju zaglušujuće detonacije. Posebno me pogađa što se to dešava na mjestu koje bi trebalo da bude simbol mira i poštovanja prema preminulima”, kaže za CIN-CG Lidija Bojović, čiji preci počivaju na ovom groblju. Ona tvrdi da su učestala miniranja izazvala pukotine na nadgrobnim spomenicima i grobnicama. Dodaje da, uprkos tome, nadležne institucije ne reaguju. “Neka se svi vlasnici kamenoloma zapitaju da li bi prihvatili da se zbog nečijih poslovnih interesa narušava mir njihovih predaka. Ako ni groblje više nije mjesto mira, gdje ga još ima?”, zaključuje Bojović.

Iako je UNESCO rekao ne, Agencija dala saglasnost za tri kamenoloma. UNESCO je u julu 2025. godine, odlukom 47 COM 7B.115, zatražio od Crne Gore da “obustavi svako dalje izdavanje odobrenja za nove građevinske i razvojne projekte” u zaštićenoj zoni Boke Kotorske (unutar dobra i njegove bafer zone). Ipak, EPA je između decembra 2025. i marta 2026. godine dala saglasnost na elaborate procjene uticaja na životnu sredinu za sva tri kamenoloma: Ledenice, Stupne i Krivošije. Sa druge strane, Uprava za zaštitu kulturnih dobara, pozivajući se na istu UNESCO odluku i na mišljenje UNESCO-vog savjetodavnog tijela ICOMOS, u istom je periodu sva tri kamenoloma formalno odbila.

Uprava je, kako navode za CIN-CG, o svojim odbijanjima obavijestila EPA još 31. jula 2025. godine, a formalna rješenja o odbijanju za sva tri kamenoloma, na zahtjev same Agencije, dostavila je 4. novembra 2025. godine - mjesecima prije nego što je EPA počela izdavati saglasnosti. Iz EPA navode za CIN-CG da su investitori prilikom podnošenja zahtjeva dostavili ranije konzervatorske uslove UZKD, te da je UZKD naknadno donijela rješenja o ukidanju tih saglasnosti. EPA svoju odluku u sva tri rješenja obrazlaže identičnim riječima: “Uvidom u dostavljenu dokumentaciju, konstatovano je da se UNESCO nije izjašnjavao o konkretnim projektima, već je dostavio opštu preporuku koja se odnosi na buduće planiranje, te stoga zaključuje da ista ne može imati pravno dejstvo na već započete postupke procjene uticaja”.

Firme koje su dobile koncesije tvrde za CIN-CG da su potrebne saglasnosti UZKD dobile u periodu od 2021. do 2023. godine, prije nego što su UNESCO i ICOMOS uopšte ocijenili ove projekte. Nakon žalbi koncesionara jer im je Agencija za zaštitu životne sredine tražila saglasnosti Uprave za zaštitu kulturnih dobara, resor Damjana Ćulafića je, kao drugostepeni organ, poništilo rješenja o ekološkoj saglasnosti za kamenolome Ledenice i Krivošije. Ne zbog preporuke UNESCO, nego zato što Agencija nema zakonska ovlašćenja da od investitora zahtijeva pribavljanje saglasnosti UZKD. Oba predmeta se trenutno, po drugi put, nalaze na odlučivanju kod Agencije.

Što se tiče koncesionara “Mil-Com d. o. o.” iz Nikšića (Ledenice), iz MERS-a saopštavaju da nijesu primili žalbu na rješenje. Iz Ministarstva ekologije održivog razvoja i razvoja sjevera (MERS) objašnjavaju da Agencija sprovodi samo postupke koje propisuje Zakon o procjeni uticaja na životnu sredinu, a taj zakon Agenciji ne daje ovlašćenje da od investitora traži saglasnost Uprave za zaštitu kulturnih dobara. Stav MERS-a je da obaveza pribavljanja saglasnosti UZKD nije sporna niti ukinuta, ali Agencija, po njihovom tumačenju, nije organ koji tu obavezu treba da provjerava i nalaže u svojim rješenjima.

Ministarstvo je Agenciji naložilo takođe da u ponovnom postupku posebno uzme u obzir upozorenje ICOMOS-a da bi vađenje kamena moglo ozbiljno ugroziti kulturni pejzaž Boke, kao i preporuku UNESCO-a da se ne dodjeljuju nove koncesije. Spor je, u suštini, u tome da li odluka UNESCO-a i ICOMOS-a važi za projekte koji su tek planirani, ili i za one čiji je postupak već bio u toku. Sama odluka UNESCO-a je jasna - u tački 4 traži se od Crne Gore da “obustavi svako dalje izdavanje odobrenja za nove građevinske i razvojne projekte” dok se pravni okvir ne uskladi.

Dodatno, u zvaničnom izvještaju koji je Crna Gora dostavila UNESCO-u u januaru 2025. (mjesecima prije nego što je EPA izdala saglasnosti), navodi se da su “izgradnja predloženih kamenoloma i sve povezane aktivnosti obustavljene”. Na osnovu te izjave UNESCO je u julu “pozdravio obustavu aktivnosti”. Ovaj spor ima i dublji pravni sloj. Član 18a Zakona o zaštiti prirodnog i kulturno-istorijskog područja Kotora domaći teren dijeli na dvije kategorije sa različitim pravilima: stav 12 zahtijeva UNESCO-ovo mišljenje za zahvate unutar jezgra zaštićenog dobra, dok stav 13 za zaštićenu okolinu - bafer zonu, gdje se nalaze sva tri kamenoloma, traži samo da procjenu izradi stručni tim po ICOMOS smjernicama, bez pominjanja UNESCO-ovog mišljenja kao uslova.

Međunarodna obaveza, međutim, ne pravi tu razliku: UNESCO-ov Priručnik za nominacije i sama odluka 47 COM 7B.115 tretiraju dobro i njegovu zaštitnu okolinu kao jedinstvenu cjelinu. To znači da firma može biti u pravu po slovu domaćeg zakona, a da Crna Gora kao država i dalje krši svoju međunarodnu obavezu prema UNESCO-u.

ICOMOS: Kamenolomi prijete da unište kulturni pejzaž Boke. Uprava za zaštitu kulturnih dobara 2021. godine nije imala primjedaba na ove kamenolome, čak je izdala i pojedinačne procjene da nemaju negativan uticaj na zaštićeno područje. Stav se promijenio tek 2023. godine, nakon što je UNESCO od crnogorskih vlasti zatražio da dostave studije uticaja na baštinu. Te studije je ocijenio ICOMOS, čije je mišljenje bilo oštro: “Predlozi projekata mogli bi imati značajan negativan uticaj na kulturni pejzaž Bokokotorskog zaliva i ugroziti izuzetnu univerzalnu vrijednost dobra”. ICOMOS upozorava da tri predloga zajedno imaju potencijal da “divlji pejzaž pretvore u industrijski rudarski pejzaž”. ICOMOS posmatra i ekonomsku stranu, napominje da 70 odsto naknada ide Opštini Kotor, ali zaključuje da se “potencijal za kratkoročni prihod ne može smatrati ravnotežom trajnoj šteti” izuzetnoj univerzalnoj vrijednosti dobra.

Analiza koju su pripremili Centar za svjetsku baštinu, ICOMOS i ICCROM ide i dalje: navodi da je od 2020. godine Centru dostavljeno preko dvadeset Procjena uticaja na baštinu (HIA) za područje Kotora, i preporučuje da Komitet od države zatraži nov moratorijum na izdavanje građevinskih dozvola, što znači da tri kamenoloma nijesu izolovan slučaj, nego dio šireg obrasca.

UZKD tražio hitan sastanak zbog ugrožavanja UNESCO statusa Kotora. Uprava za zaštitu kulturnih dobara o svojim odbijanjima obavještavala je EPA u nekoliko navrata od jula 2025. godine. I pored toga, EPA je nastavila da izdaje saglasnosti. Rješenje za Ledenice potpisao je direktor EPA dr Milan Gazdić, dok je rješenja za Krivošije i Stupne potpisao ovlašćeni rukovodilac, Marko Medenica. UZKD je 8. aprila 2026. uputio hitan dopis Kabinetu Ministarstva energetike i rudarstva, tražeći sastanak sa Ministarstvom, Agencijom i Zaštitnicom imovinsko-pravnih interesa. Upozorili su da državi prijeti finansijska šteta, moguća odštetna odgovornost prema koncesionarima, ali i ugrožavanje UNESCO statusa Kotora. Sastanak je održan i, prema navodima UZKD, na njemu je “zaključeno da će svaka institucija preduzeti aktivnosti u okviru svojih zakonom propisanih nadležnosti”. Konkretnijeg dogovora o daljim koracima nije bilo.