Bregalnička bitka - ključni trenutak u Drugom balkanskom ratu

Na današnji dan, 9. jula 1913. godine, završena je Bregalnička bitka pobjedom srpske vojske nad bugarskim trupama, što je bilo od odlučujuće važnosti za pobjedu Srbije, Crne Gore i Grčke u Drugom balkanskom ratu protiv Bugarske. Komandant crnogorske vojske, koja je brojala oko 12.000 vojnika i pretrpjela velike žrtve, bio je serdar Janko Vukotić.

Poslije oslobađanja Balkana od osmanske vlasti 1912. godine, dotadašnji saveznici nijesu mogli da se dogovore oko razgraničenja. Stoga je nedugo posle Prvog balkanskog rata, u ljeto 1913. godine, počeo Drugi balkanski rat, kada je Bugarska bez zvanične objave ratnog sukoba napala srpsku vojsku na Bregalnici, dok su Grci bili napadnuti nešto južnije.

Iako je sukob trajao svega 32 dana, on je izazvao oko 16.500 srpskih žrtava. Najveće herojstvo pokazali su vojnici Timoke divizije drugog poziva, poznati kao “Orlov baír”. Ovi vojnici su imali između 32 i 38 godina, nisu bili “udarna pesnica” vojske i nisu imali najbolje oružje, koje je bilo dato “prvopozivcima”. Ni najbolju odjeću, ni obuću. Ipak, predstavljali su regularnu vojsku Srbije, organizovanu prema tom starosnom sistemu.

Kada je počela Bregalnička bitka, Bugari su pokušavali da unište srpsku vojsku kroz centar, gde se istakao Gvozdeni puk, nazvan tako zbog svog junaštva. Čelni ljudi bugarske vojske su imali plan da srpske snage opkole sa juga, kako bi ih zbrisali. Taj obuhvat je bio jedan od najboljih načina da se neprijatelju zadade udarac od kojeg oporavka nema. Velike bugarske snage krenule su u taj obuhvat sa južne strane sukoba, dok je srpska komanda ostavila samo Timoku diviziju na toj strani.

Timoka divizija se suočila sa tri i po puta jačim neprijateljem. Četiri dana, gotovo bez hrane i sna, trajala je bitka. Vojnici iz Negotina, Knjaževca i Zaječara nisu htjeli da prepuste Orlov baír, važan vrh blizu Kavadaraca, preko kojeg je vodio najbliži put ka ostalim srpskim snagama. Iako su ginuli u stotinama, spriječili su da Bugari obuhvate centar srpske armije. Na kraju su se povukli, ali je tada već bilo kasno za bugarski plan: srpska vojska je kontranapadom slomila neprijatelja, jer nije došlo do obuhvata sa juga.

Jul 1913. godine bio je jeziv, sa više desetina hiljada mrtvih. Devet mjeseci kasnije, na vrhu Orlovog baira pronađeno je oko 200 leševa srpskih i bugarskih vojnika, od kojih je značajan broj bio u stojećem stavu, međusobno proboden bajonetima, što najrečitije govori o drami koja se te noći odigrala na ovom položaju.