Peko Dapčević poziva na mobilizaciju i oslobađanje zatvorenika u Kolašinu

Peko Dapčević je na narodnom zboru u Žabljaku govorio vrlo oštro. Rekao je da su se Crnogorci obrukali zato što su masovno učestvovali u četničkim jedinicama, koje su se zajedno sa Njemcima i Italijanima borili protiv svoje braće - boraca slavne narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije, u dolini Neretve i od Neretve do Pive. Na dan 23. aprila 1943. godine održan je veliki narodni zbor u oslobođenom Žabljaku, kome je prisustvovalo oko 700 ljudi. Narod je oduševljeno pozdravio borce slavne 4. crnogorske proleterske brigade, u čijem je sastavu bio i 5. durmitorski bataljon, kao i jedinice 7. krajiške proleterske brigade. Posebno oduševljenje izazvala je pojava komandanta Druge proleterske divizije, već legendarnog Peka Dapčevića. Orila se veoma popularna pjesma: „Pekove su divizije, Crnoj Gori najmilije“.

Jedan od svjedoka tog veličanstvenog zbora, Vidoje Žarković, o tome piše: „Sjećam se da je Peko govorio vrlo oštro. Rekao je da su se Crnogorci obrukali zato što su masovno učestvovali u četničkim jedinicama, koje su se zajedno sa Njemcima i Italijanima borili protiv svoje braće - boraca slavne narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije, u dolini Neretve i od Neretve do Pive. Naglasio je i da su se obrukali i Durmitorci. Pozvao ih je da operu obraz tako što će stupiti u redove njegove divizije. Nekoliko stotina mladića i djevojaka odmah su se, po završetku zbora, odazvali Pekovom pozivu“ (V. Žarković: „Stazama slobode“, IICG, Podgorica, 2000, str. 80).

Narod je tražio da svi idu u vojsku, te da se odmah krene prema Kolašinu i spasava oko 600 zatvorenika koji se nalaze u rukama četnika i za koje postoji opasnost da će biti strijeljani. Poslije ovog zbora, otpočeo je rad na mobilizaciji uključivanjem pojedinih borbenih grupa u 2. i 4. proletersku brigadu. Pored popune ovih brigada, cilj mobilizacije je bio da se sa durmitorskog područja prikupi što više boraca, naročito omladinaca, koji bi se kasnije uključivali u druge jedinice, ili se od njih, eventualno formirale posebne jedinice. Sem toga, mobilisan je veći broj boraca za partizanske straže i posadne čete pri komandama mjesta. Mobilizacija je tekla veoma uspješno, tako da je do polovine maja 1943. godine mobilisano oko 500 novih boraca.

Naročito snažan podstrek za mobilizaciju bila je i značajna pobjeda nad neprijateljem na Javorku, 1/2. maja 1943. godine. Obren Blagojević o tome piše: „Jedinice 4. i 5. crnogorske i 2. dalmatinske brigade opkolile su noću između 1. i 2. maja i potpuno razbile italijanske i četničke snage na Javorku. Na bojištu je ostalo 670 mrtvih, a bilo je 580 zarobljenih, dok se oko 200, u četnike prinudno mobilisanih seljaka predalo. Tada je zaplijenjeno 7 tenkova, 17 kamiona, 4 topa, 11 bacača i mnogo drugog ratnog materijala“ (O. Blagojević, „Piva“, str. 584).

Do kraja aprila u Pivi skoro da nije bilo neprijateljskih trupa. Vođene su samo manje borbe, i to, uglavnom iznad sela Miljkovca, gdje su četnici pokušavali dati neki otpor i gdje je poginuo i sam komandant Župopivskog četničkog bataljona Mitar Pejović. Poslije 4. neprijateljske ofanzive i dolaska Operativne grupe u Crnu Goru, Vrhovni štab i Tito su 7. maja 1943. godine ponovo stigli u Pivu, zapravo na Šćepan Polje. Odatle prelaze na lijevu obalu Pive, gdje u selu Donje Kruševo borave u kući porodice Mumin. Tamo su Vrhovni štab i Tito održali savjetovanje sa komandantima 1., 2. i 3. divizije i donijeli odluku da se nastave operacije za prodor ka Kosovu i jugu Srbije. U Donjem Kruševu su ostali pet dana, kada 12. maja prelaze na Meštrovac. Već 13. juna se prebacuju u selo Đurđevića Tara, gdje ostaju do 20. maja. Isti dan, prelaze Taru i dolaze na Žabljak i smještaju se u jednu pećinu pored Crnog jezera (R. Bošnjak, Piva 1943, Udruženje Pivljana, Podgorica, 2007, str. 38 – 39).

Iz prethodnih redova se vidi da do 12. maja Vrhovni štab nije imao punu informaciju da se sprema najveća neprijateljska - Peta ofanziva. Dana 20. maja, Vrhovni štab i Tito postaju svjesni stravične ofanzive koja je već počela, pa izdaju naredbu o prenošenju težišta operacije na sjeverozapad, prema Vučevu i Bosni. Tito tada donosi još jednu spasonosnu naredbu. O tome je ostavljen zapis u Biltenu Vrhovnog štaba koji glasi: „Predviđajući mogućnost da neprijatelj zaposjedne planine Volujak, Maglić i Vučevo, i na taj način potpuno onemogući prelaženje tim pravcem, mi smo odlučili da odmah prebacimo jednu manju jedinicu na Vučevo, kao mostobran za slučaj potrebe. U ovom predviđanju mi se nijesmo prevarili. U isto vrijeme kada je na Vučevo stigao jedan bataljon Druge proleterske brigade, istovremeno je stigla i jedna njemačka jedinica, koja je u oštroj borbi zbačena s brda u dolinu“ (Bilten VŠ, jun/jul 1943., Zbornik dokumenata i podataka o NOR naroda Jugoslavije, Tom II, Vojnoistoriski institut JA, Beograd, 1949, str. 281).

Početkom juna 1943. godine, na teritoriji Pive su se našle sve jedinice Operativne grupe NOVJ, đe su vođene ogorčene borbe, kako bi se omogućila odstupnica i spasili ranjenici. Vrhovni štab je kasnio sa evakuacijom iz Žabljaka jer je čekao englesku vojnu misiju, prvu britansku vojnu misiju pri Vrhovnom štabu. Noću, 27. na 28. maj se kod sela Njegovuđa, padobranom spuštila britanska vojna misija, koju je Tito primio 28. maja izjutra, kod Crnog jezera. Sljedeće noći, Vrhovni štab i engleska vojna misija prelaze preko Štuoca i ponovo se vraćaju na prostor Pive. Zadržavaju se u kanjonu Sušice do 30. maja uveče. Te noći je Vrhovni štab nastavio put preko Nedajnog i oko ponoći se razmjestio u šumi iznad zaseoka Podmilogora. Do 12. maja 1943. Vrhovni štab nije imao punu informaciju da se sprema najveća neprijateljska - Peta ofanziva. Dana 20. maja, Vrhovni štab i Tito postaju svjesni stravične ofanzive koja je već počela, pa izdaju naredbu o prenošenju težišta operacije na sjeverozapad, prema Vučevu i Bosni. Šef misije Bil Dikin je sa tog mjesta ostavio zapis koji glasi: „Prisustvo mjesnih četnika u rejonu bitke, u koji smo spušteni, bilo je svedeno na jednu zasjedu u pomrčini, poslije prelaska Durmitora, prvog juna, blizu sela Podmilogora. Meci su bili ispaljeni u pravcu Tita i članova britanske misije. Prvi je bio potpuno bez uzbuđenja, a drugi sa izvjesnim iznenađenjem. Poslali smo lakonsku poruku: jedan čovjek ubijen, jedan ranjen. Zasjedu su postavili četnici iz obližnjeg sela na platou Pive, kojima je komandovao neki Anto Jokanović“ (B. Dikin, „Bojovna planina“, Nolit, Beograd, 1973, str. 94).

Noću, 1/2 juna Vrhovni štab je preko Barnog Dola stigao u Mratinje, đe je donešena odluka da se 1. i 2. Divizija probiju preko Vučeva i Sutjeske za Bosnu, a 3. i 7. divizija, kao i Centralna bolnica upute preko Tare i planine Ljubišnje za Sandžak. Pred zoru, 4. juna 1943. godine, Vrhovni štab je iz Mratinja krenuo preko Vučeva za Mrkalj klade.