Propast ulcinjske Solane koštala desetine miliona eura

Ulcinjska solana preživjela je ratove, okupacije i zemljotrese, ali su loša privatizacija, stečaj, rasprodaja opreme i godine državnog nemara ugasile proizvodnju, a posljedice toga danas se mjere desetinama miliona eura.

Pod nogama u živopisnom predjelu ulcinjske Solane krckaju detriti i krhotine stakla, miješajući se sa suvom zemljom. U sablasnoj tišini, eho još jače odzvanja pri svakom koraku dok se hoda unutar napuštenih objekata fabrike soli “Bajo Sekulić”. Zarđale ograde i metalne konstrukcije svjedoci su dugog propadanja. Korov polako preuzima objekte. U oronulim prostorijama još se mogu pronaći uređaji za ispitivanje kvaliteta soli, stare kutije za pakovanje, registratori i izvještaji o poslovanju, pa i upakovana so. Na zidu je i dalje kalendar iz 2013, kada je obavljena posljednja berba. Ta godina je prelomna za ovo nekad uspješno državno preduzeće.

Evropska unija (EU) prepoznaje ulcinjsku Solanu kao vrijedan prirodni lokalitet, pa je njena zaštita postala jedno od završnih mjerila Crne Gore u okviru Poglavlja 27 u pregovorima za pristupanje Evropskoj uniji (EU). Hoće li se u tome uspjeti veliko je pitanje, uprkos obećanjima Vlade Crne Gore, proces ide sporo i još je neizvjesna zaštita ovog izuzetnog područja.

Loš proces privatizacije započet je 2004, nakon čega je Solanu “Bajo Sekulić” preuzeo kontroverzni biznismen Veselin Barović i njegov “Eurofond“. Barović je bio blizak tadašnjim vlastima predvođenim Demokratskom partijom socijalista (DPS). Kada se i ugrubo saberu gubitak zbog zaustavljanja proizvodnje u Ulcinju 2013. godine, dugovi prema radnicima, rasprodaja opreme ispod svake vrijednosti i procijenjeni troškovi obnove hidrološkog režima na kojoj se sada radi, ali i loša privatizacija, izgubljeno je desetine miliona eura.

To pokazuju podaci do kojih je došao Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG), prikupljajući dostupna dokumenta i razgovarajući sa stručnjacima tokom posljednjih mjeseci. Ako se uzme da je ulcinjska Solana u periodu od 2003. do 2013. godine u prosjeku proizvodila oko 17 hiljada tona soli godišnje i da je prosječna uvozna cijena soli u Crnoj Gori od 2006. do 2024. iznosila oko 10 centi po kilogramu, proizlazi da je od posljednje berbe 2013. do kraja 2024. izgubljeno oko 187 hiljada tona soli, čija bi tržišna vrijednost, obračunata po prosječnoj cijeni po kojoj je Crna Gora uvozila so od 10 centi iznosila oko 19 miliona eura.

Kada se tome dodaju dugovi prema radnicima, kao i procijenjeni troškovi ponovnog uspostavljanja kompletnog hidrološkog sistema od oko 19 miliona eura, okvirna šteta dostiže približno 40 miliona eura. U toj računici nijesu obuhvaćeni svi indirektni gubici, pad lokalne zaposlenosti i urušavanje proizvodne infrastrukture, do dugoročnog troška zapuštanja jednog od najvažnijih ekosistema na istočnoj obali Jadrana.

Pitanje odgovornosti za propast ovog, nekada uspješnog sistema, ostaje otvoreno. Neriješeni imovinsko-pravni sporovi, pritom, prijete pokušajima oporavka Solane. Ulcinjska Solana “Bajo Sekulić“ nije bila samo fabrika soli, već jedan od najstarijih privrednih sistema te vrste u Crnoj Gori i jedan od najvažnijih ekosistema na istočnoj obali Jadrana. Prvi bazeni izgrađeni su između 1926. i 1934. godine, a Solana je projektovana da proizvodi oko 30 hiljada tona soli godišnje.

Preživjela je ratove, okupacije, bombardovanja, poplave i zemljotres, a kroz različite državne okvire i sisteme ostala je u funkciji i onda kada su mnoga druga preduzeća nestajala. Samo dva puta nije došlo do berbe soli, prvi put 1943, zbog Drugog svjetskog rata, a drugi 1964. godine, kada su dugotrajne kiše istopile kristale soli.

Privatizovana je u vrijeme masovne vaučerske privatizacije, kada su državna preduzeća pretvarana u akcionarska društva, a građani i građanke Crne Gore i privatizacioni fondovi dobijali su mogućnost da kupuju akcije. “Eurofond” je u tom procesu akcije Solane kupio za oko 800 hiljada eura, iako je vrijednost same kompanije ranije procjenjivana višestruko. Ubrzo nakon toga, 2005. godine, Solana je uvedena u tzv. programirani stečaj koji je trebalo da omogući njenu reorganizaciju, zaustavi propadanje i omogući nastavak proizvodnje, ali se to nije desilo.

Nakon neuspjelog petogodišnjeg plana reorganizacije, klasični stečaj je u Solani uveden 2011. godine. U međuvremenu su “Eurofond”, odnosno Barović, zajedno sa povezanim strukturama, dodatno učvršćivali kontrolu nad preduzećem kroz dokapitalizacije i kupovinu akcija. Dakle, svaki put kada su emitovane nove akcije, Barović i njegovi saradnici su ih kupovali, ubacujući novac u kompaniju i zauzvrat dobijajući sve veći dio vlasništva.

Jedna analiza Mreže za afirmaciju nevladinog sektora (MANS) pokazala je da je od 2005. do 2010. donijeto pet odluka o emisiji akcija ukupne vrijednosti skoro 6,7 miliona eura, od čega je prodato gotovo 5,9 miliona, dok se ističe da finansijski izvještaji nijesu pokazivali da je bilo investicionih ulaganja koja bi spasila proizvodnju. Upravo u tom periodu finansijsko stanje preduzeća naglo se pogoršavalo, pa je Solana, od firme koja je do uvođenja stečaja poslovala bez velikih gubitaka, za svega nekoliko godina ušla u više milionske gubitke. U 2005. godini gubitak je bio oko 272 hiljade eura, da bi u 2013. iznosio gotovo osam miliona.

U međuvremenu je “Eurofond” dodatno učvrstio vlasničku kontrolu, a u jednoj od emisija akcija 2008. kao kupac se pojavljuje i firma “Flash”, koju su osnovali Veselin Barović i Boiša Šotra, tada oba članovi Odbora direktora Solane. To je dodatno pojačalo sumnje da se stečaj i dokapitalizacije nijesu koristili za spas proizvodnje, već za preuzimanje i kontrolu nad vrijednom imovinom.

Ubrzo nakon stečaja 2011. godine, Solana je izgubila i koncesiju za korišćenje morske vode, radnici su ostali bez posla, a proizvodnja je 2013. definitivno ugašena. Vlasnici Solane, prema analizi MANS-a, manje su bili zainteresovani za proizvodnju soli, a više za oko 14,5 kvadratnih kilometara zemljišta, nadomak Velike plaže na kojem su planirali da grade turističke komplekse.

Najnovija presuda Upravnog suda dodatno je zakomplikovala višegodišnji spor oko Solane, jer je taj sud 28. aprila 2025. poništio upis države kao vlasnika zemljišta i ocijenio da je postupak morao biti vođen kroz parnicu, a ne kroz administrativni upis. Advokat Solane u stečaju Slobodan Smolović tvrdio je da bi zemljište ponovo trebalo da bude dio stečajne mase, što otvara prostor za nove zahtjeve i pravne bitke oko ovog vrijednog prostora.

I dok akcionari tvrde da je zemljište privatna imovina Solane “Bajo Sekulić“ u stečaju, brojne ekološke organizacije upozoravaju na to da presuda Upravnog suda nije utvrdila njihovo vlasništvo, već samo osporila način na koji je država sprovela upis.

Da bi odgovorili na zahtjeve Evropske unije, vezane za poglavlje 27 i Solanu kao završno mjerilo, Vlada Crne Gore i Opština Ulcinj su krajem 2025. i početkom 2026. krenule u formiranje posebnog preduzeća koje bi upravljalo Solanom i tako zamijenilo Nacionalne parkove Crne Gore (NPCG). NPCG su od 2015. upravljali tim područjem, privremeno, pa se njihova uloga u praksi svodila uglavnom na osnovno čuvanje i održavanje prostora, bez mogućnosti dugoročnog razvoja i pune obnove sistema. Predviđeno je da Vlada ima 60, a Opština Ulcinj 40 odsto osnivačkog udjela u tom preduzeću.

„U pozadini takvog aranžmana nije samo pitanje upravljanja zaštićenim područjem, već i pokušaj da se Solana dugoročno stavi pod jaču institucionalnu zaštitu, u trenutku kada sporovi oko vlasništva nad zemljištem još nijesu do kraja zatvoreni”, kaže za CIN-CG predsjednik Opštine Ulcinj Genci Nimanbegu.

Nimanbegu objašnjava da je razlog što su iz Opštine Ulcinj prihvatili takvu raspodjelu, između ostalog, i taj da se smanji rizik da subjekti povezani sa ranijim vlasničkim strukturama, među kojima je godinama bio i “Eurofond” Veselina Barovića, u budućnosti ponovo pokušaju da polažu pravo na zemljište Solane.

Zaštitnica imovinsko-pravnih interesa Bojana Ćirović pojasnila je za CIN-CG da presuda Upravnog suda Crne Gore od 28. aprila 2025. godine nije dovela u pitanje vlasništvo države nad zemljištem ulcinjske Solane, već je poništila rješenje Ministarstva finansija zbog pogrešne primjene normi pri upisu u katastar. Mišljenje Savjeta za privatizaciju, kojim je utvrđeno da tržišna naknada nije bila plaćena, ostaje konačno i pravno valjano, a katastar je u obavezi da u ponovnom postupku pravilno primijeni zakonske odredbe.

„Pregovori sa Vladom Crne Gore oko uspostavljanja preduzeća bili su veoma teški i komplikovani, što najbolje pokazuje koliko je pitanje Solane i dalje opterećeno različitim interesima, nadležnostima i neriješenim odnosima između državnog i lokalnog nivoa”, navodi Nimanbegu.

U okviru GEF-7 projekta, Ministarstvo ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera (MERS) radi na izradi biznis plana za Solanu za period od 2026. do 2034. godine, zajedno sa studijom o njenoj obnovi i ponovnoj uspostavljanju funkcionalnog sistema. Plan, u koji je CIN-CG imao uvid, pored osnivanja preduzeća za upravljanje, predviđa i ulaganja od oko 19 miliona eura u narednoj deceniji, kroz kombinaciju državnog, opštinskog, evropskog, donatorskog novca, kao i finansiranja od prihoda od turizma.

Najveći dio sredstava, oko 12,6 miliona eura, očekuje se iz EU infrastrukturnog paketa (IPA PPF) za obnovu nasipa, bazena soli, pumpnih stanica i uvođenje solarne energije. Vlada Crne Gore i Opština Ulcinj trebalo bi da obezbijede dodatna četiri miliona eura u narednih pet godina. Od toga Vlada treba da finansira 60 odsto, a opština ostatak.

U planu se još navodi da je predviđeno i 2,5 miliona eura za obnovu spoljašnjih nasipa, od čega bi 1,9 miliona bilo obezbijeđeno kroz EU “no-regret measures“, a ostatak iz državnog budžeta za 2026. godinu. Planira se i rast prihoda od turizma sa oko 25 hiljada eura u 2026. na oko 120 hiljada eura do 2028, uz dodatnih oko 800 hiljada eura donatorske podrške od Nature Returns i drugih partnera.