Bregalnička bitka: Najkrvaviji boj srpske vojske

Bregalnička bitka, koja se od 30. juna do 9. jula 1913. godine vodila između srpskih i bugarskih snaga za odbranu Starije (Južne) Srbije u rejonu reke Bregalnice i Maleševske planine, oko 215 km jugoistočno od Skoplja, najznačajnija je bitka iz Drugog balkanskog rata. Prostor na kome se odvijala bitka prostirao se od Carevog vrha na Osogovskoj planini, niz oba njegova grebena, koji se spuštaju na jug i jugozapad, obema stranama Zletovske reke do njenog ušća u Vardar.

Srpske snage u ovoj bici su bile sačinjene od jedinica: Prva i Treća armija, ukupno oko 190.000 vojnika i 250 artiljerijskih oruđa, dok su bugarske snage brojile 185.000 vojnika i imale su 130 topova, što je uglavnom sačinjavala bugarska 4. armija. Sa kakvom je upornošću vođena Bregalnička bitka, najbolje pokazuju veliki obostrani gubici. Gubici kod 1. i 3. srpske armije bili su oko 20.000 mrtvih i ranjenih, kod 4. bugarske armije oko 30.000 mrtvih, ranjenih i zarobljenih.

Srpske snage su imale i pomoć vojnika Kraljevine Crne Gore. Nakon što je Bugarska zbog pretenzija prema Makedoniji bez objave rata napala Srbiju i Grčku, kralj Nikola uputio je proklamaciju Dečanskom odredu, formiranom da pruži pomoć Srbiji u borbi protiv Bugara. Komandant crnogorske vojske, koja je brojala oko 12.000 vojnika i podnela velike žrtve na Bregalnici, bio je serdar Janko Vukotić.

Naredba kralja Petra Prvog Srpskoj vojsci glasila je: „Vojnici! U ime Boga i naše pravedne stvari napred! Razvijte opet srpsku ponosnu trobojku i pronesite je pobedonosno kroz redove našeg novog neprijatelja, kao što ste je pobedonosno preneli Vardarom do Soluna, preko Prilepa i Bitolja, preko Kosova i Prizrena. Napred vojnici! Pregaoču i pravedniku i Bog pomaže!“ Obje strane su imale jako velike gubitke, pa se ova bitka i smatra jednom od najžešćih bitaka 20. veka i istovremeno jednom od najznačajnijih bitaka svih oslobođalačkih ratova vođenih od 1912. do 1918. godine.

Na Bregalnici je odlučena sudbina Drugog balkanskog rata, ali i rešeno pitanje čijoj vojsci pripada primat na Balkanskom poluostrvu. Tokom Drugog balkanskog rata Srbija je već imala bežične telegrapske sprave, za koje Bugari nisu znali. Tako je jedno vreme srpska vojska prisluškivala bugarske telegrafe. Kako je počeo II balkanski rat Londonskim ugovorom iz maja 1913. godine, Osmansko carstvo se odreklo teritorija na Balkanu. Velike sile su sprečile izlazak Srbije na Jadran, a stvorena je Kneževina Albanija na uštrb srpske teritorije.

Još tokom potpisivanja mira u Londonu, došlo je do „čarke“ između srpske i bugarske vojske. Postignutim sporazumom najveći deo Makedonije pripao je Grčkoj – Egejska Makedonija, dok je Vardarjski deo Makedonije pripao Srbiji, a najmanji deo Pirinska Makedonija uzela je Bugarska. Srbija se osećala oštećenom, te je nagovestila reviziju ugovora o savezništvu sa Bugarima iz 1912. godine, predlažući da svako zadrži osvojene teritorije iz Prvog balkanskog rata, a da u slučaju spora arbitriraju ruski car, kako je bilo i predviđeno istim dokumentom.

Predsednik srpske vlade Nikola Pašić, u pismu predsedniku bugarske vlade Gešovu, kao razloge za reviziju ranijeg dogovora oko podele Makedonije navodi sledeće: – Bugarska nije poslala ugovorom predviđeni kontingent trupa na vardarsko bojište, pa je Srbija sama podnela sve žrtve na ovom bojištu; – Srbija je, pokoravajući se odluci velikih sila, napustila jadransko primorje i na taj način žrtvovala svoju neopozivu teritoriju da bi sačuvala sebe i Bugarsku; – Srbija je, na molbu bugarske vlade, poslala preko 50.000 vojnika sa teškom artiljerijom na maričko bojište, iako to po ugovoru nije bilo predviđeno; – posle izvršenja svog ratnog zadatka, Srbija više od tri meseca stoji sa celom svojom vojskom na strani Bugarske pomažući joj da dobije Edrene i teritorije na koje nije pretendovala prilikom sklapanja srpsko-bugarskog ugovora.

Srbija je, po saveznom ugovoru iz 1912., smatrala da rešenje spora treba da se preda arbitražnom sudu Rusije. Bugarska je mislila da su njena teritorijalna proširenja nedovoljna. Još jedan problem za Bugarsku bio je stav Rumunije. Oni su tražili bugarsku tvrđavu Silistriju na Dunavu kao cenu za neutralnost u Prvom balkanskom ratu. To je bila cena koju Bugari nisu bili spremni da plate. Podsticana sa austrougarske strane i bez objave rata, 30. juna 1913. godine, Bugarska je izvršila prepad na srpsku i grčku vojsku i time započela rat u isto vreme i bitku na srpskom frontu.

Iznenadnim noćnim napadom bugarske Četvrte i Pete armije na srpske položaje, 30. juna 1913, počela je Bregalnička bitka, čime je izazvan Drugi balkanski rat. Bugari su pokušali da unište srpsku vojsku kroz centar i sa severne strane, ali i da je opkole sa juga, kako bi je zbrisali. Na toj, južnoj strani, ostavljena je samo Timočka divizija II poziva. Timočka divizija II je uspešno na vrhu poznatom kao “Orlov bair” branila juriše dva puta nadmoćnijih Bugara.

„Drugopozivci su bili ljudi od 32 do 38 godina. Nisu bili “udarna pesnica” vojske, nisu imali ni najbolje oružje, koje je davano “prvopozivcima”, ali su bili regularna vojska Srbije, organizovana upravo po takvom, starosnom i regionalnom sistemu. Po četiri puška od po dve, tri hiljade ljudi, činili su diviziju drugopozivaca. Timočku diviziju drugog poziva činili su ljudi iz Negotina, Knjaževca i Zaječara.“ Nasprem sebe je Timočka divizija II imala tri i po puta jačeg neprijatelja. A onda, četiri dana, maltene bez hrane i sna, trajala je bitka. Drugopozivci nisu hteli da prepuste „Orlov bair“, jedan tako mali, ali tako važan vrh kod Krivolaka, blizu Kavadarca, vrh preko kojeg je vodio najbliži put ka ostalim srpskim snagama.

Kada su vojnici izginuli, ranjenom majoru Rakeviću pridružili su se graditeljska, „pionirska“ četa, telefonisti i pomoćno osoblje štaba. I izginuli su. Skoro svi. Od 4.000 koliko ih je pošlo, živih i zdravih ostalo je 530. Povukli su se na kraju, ali je tada već bilo kasno za bugarski plan: centar srpske vojske, kao i njeni severno postavljeni delovi, kontraofanzivom je slomio neprijatelja. Devet meseci kasnije, na samom vrhu vrha Orlovog baira nađeno je oko 200 leševa srpskih i bugarskih vojnika, od kojih značajan broj u stojećem stavu uzajamno probodeni bajonetima, što najrečitije govori o drami koja se te noći odigrala na ovom položaju.

Bugarski plan za bitku bio je da koncentrisanim snagama 4. armije izvrše iznenadan prepad na srpsku vojsku, da povedu ofanzivan boj s ograničenim ciljem (zauzimanje spornih teritorija), u kojem da potuku srpsku vojsku na frontu od Vardara duž Bregalnice i Zletovske reke do Carevog vrha, i da zauzmu Ovčje Polje. U odlučujućim trenucima bitke kada je trebalo zauzeti kvotu 650, jedan od srpskih pukova krenuo je nezadrživo prema neprijateljskim položajima. Bio je to Drugi pešadijski puk „Knjaz Mihailo“ Moravske divizije I poziva, sastavljen pretežno od regruta mobilisanih u Toplici 1912. godine. Pod veoma teškim uslovima u punoj ratnoj opremi, zimskim šinjelima na visokoj letnjoj temperaturi, Puk je jurišao i zauzeo veoma važnu stratešku kvotu 650. Uspelo je da odbije napade elitne bugarske „6. Rimske divizije“, pređe u kontra napad, razbije bugarski 15. puk i primora neprijatelja na povlačenje, nanoseći mu nesagledive gubitke.

Bugarski vojnici bili su zaprepašćeni snagom, voljom, hrabrošću, odlučnošću … ovih srpskih vojnika. Počeli su da beže sa svojih položaja uz povike: „Bežite! Bežite! Ide drugi železni! Ide ludi puk!“ U bici na Bregalnici Bugari su pretrpeli velike gubitke, ali velike gubitke je imao i Drugi pešadijski puk „Knjaz Mihailo“. Ostao je bez polovine svojih vojnika, kao i bez svog dotadašnjeg ratnog komandanta i osnivača, potpukovnika Vladimira Ristića, a poginuli su i svi komandiri četa. Od Bregalničke bitke Drugi pešadijski puk „Knjaz Mihailo“ nosi naziv „Gvozdeni puk“ koji mu je dao neprijatelj.

Srpske snage sačinjene su od Prve armije kojom je komandovao tada general Živojin Mišić i Treće armije kojom je komandovao general Božidar Janković. Pored njih komandni kadar je bio pojačan sa vojvodom Petrom Bojovićem, tada načelnikom štaba Prve armije Vojske Kraljevine Srbije, ali i sa vojvodom Radomirom Putnikom, načelnikom štaba srpske Vrhunske komande. Borbe su se vodile na frontu od Kitke na Osogovskoj planini, duž Zletovske reke, Bregalnice, Krive Lakavice do železničke stanice Udovo, a u vojnoj istoriji poznate su pod imenom Bregalnička bitka. Bugarski vojnici nastavili su sa napadima na srpsku vojsku i sledećeg dana, ali su bili protjerani uz osetne gubitke.

Posle neuspešnog napada, Bugari su uputili parlamentarce da traže primirje. Srpska strana je to odbila i borbe su nastavljene. Sutradan, Treća armija prešla je u napad i protjerala bugarske vojnike na levu obalu Bregalnice. I sledećih pet dana smešnjivali su se napadi jedne i druge strane. Kada su srpske trupe 8. jula prodrele do neprijateljskih položaja, nisu naišle na vojnike pošto su oni u međuvremenu napustili položaje. Moravska divizija drugog poziva zauzela je 17. jula Crni Kamen, gde je zadržana vrlo jakom vatrom sa Kiselice. Za to vreme leva kolona divizije zaobišla je visove kod Duliće da sa severa napadne bugarske položaje kod sela Kalimanci. Posle teških borbi Moravska divizija uspela je da posle šest dana zauzme Kiselicu i odbaci Bugare na položaj kod Grljana. U napadima se posebno istakao drugi puk prvog poziva. Puk je 29. jula nekoliko puta jurišao, zauzimao bugarske rovove a potom u neprijateljskim protijuršima bio vraćan. Zbog pokaznog junaštva puk je bio nazvan gvozdeni.

Poslednje napade na utvrđene bugarske položaje srpska vojska izvela je noću 29/30. i 30/31. jula, opet bez uspeha. Neuspeh Treće armije objašnjavan je jačinom utvrđenih položaja i brojnom nadmoćnošću Bugara (sedam srpskih prema devet bugarskih pukova). Prvobitno je bugarski plan bio da iznenadnim napadom potuku srpske trupe i da preko Zletovske reke zauzmu Ovčje Polje. Međutim, taj plan je osujećen jer je Živojin Mišić naredio.