Negativni efekti fizičke fortifikacije institucija u Crnoj Gori

Stalna fizička fortifikacija institucija može proizvesti i određene negativne efekte: vizuelnu militarizaciju javnog prostora, simboličko udaljavanje institucija od građana i stvaranje percepcije da se bezbjednosni aparat oslanja više na pasivne prepreke nego na adaptivno upravljanje rizicima – ocijenio je stručnjak za bezbjednost Ivan Pekić.

Podgoričani i posjetioci glavnog grada već godinama su prinuđeni da u šetnji Bulevarom Svetoga Petra Cetinjskoga, pored zgrada Skupštine Crne Gore i Predsjednika Crne Gore, prolaze pored montažnih metalnih barijera za kontrolu i obezbjeđenje prostora prilikom velikih javnih okupljanja. Postavljene kao privremena bezbjednosna mjera zbog održavanja protestnih okupljanja u periodima podignutih političkih tenzija, danas njihovo (već višegodišnje) prisustvo otvara logično pitanje da li je takav režim zaštite ovih javnih institucija i dalje neophodan, s obzirom na to da i te kako ruže izgled jednog od centralnih gradskih bulevara.

I dok se nadležne institucije oglušuju na pitanja Pobjede o razlozima neuklanjanja ovih barijera, odnosno bezbjednosnim procjenama na osnovu kojih je donesena odluka da one budu zadržane, dio stručne javnosti smatra da bi svaka ovakva mjera morala biti predmet redovne revizije.

Povodom dugotrajnog prisustva zaštitnih ograda, 11. maja uputili smo pitanja Ministarstvu unutrašnjih poslova (i od njihovog portparola dobili potvrdu prijema). Tražili smo odgovore na pitanja kada je zaštitna ograda postavljena ispred zgrade Skupštine Crne Gore i zgrade Predsjednika, koji su bili konkretni razlozi za njeno postavljanje i ko je donio takvu odluku. Tražili smo i pojašnjenje zbog čega ograda stoji već duži period, da li postoje aktuelne bezbjednosne procjene koje ukazuju da je ovakav vid zaštite i dalje neophodan, kao i da li se u skorijem periodu planira njeno uklanjanje ili postoji mogućnost da ona ostane trajno postavljena.

S obzirom na to da ni nakon mjesec i po nijesmo dobili odgovore iz MUP-a, na ovu temu zatražili smo mišljenje doktora nauka bezbjednosti Ivana Pekića. - Sa stanovišta teorije i prakse savremenih bezbjednosnih studija, svaka fizičko-tehnička mjera zaštite objekata od posebnog državnog značaja mora biti zasnovana na principima procjene rizika, proporcionalnosti, nužnosti i vremenske ograničenosti mjere.

U tom smislu, prisustvo montažnih ograda ispred objekata kao što su Skupština Crne Gore i rezidencijalni ili radni prostor predsjednika države može biti legitimno ukoliko je rezultat kontinuirane i metodološki utemeljene procjene ugroženosti, koja uključuje analizu političko-bezbjednosnog ambijenta, potencijalnih prijetnji javnom redu, rizika od nasilnih okupljanja, kao i mogućih pokušaja ugrožavanja štićenih ličnosti i institucija.

Međutim, ukoliko se takva mjera zadržava u dužem kontinuitetu, bez jasno prepoznatljivih i javno vidljivih bezbjednosnih izazova, otvara se legitimno pitanje njene stvarne funkcionalne opravdanosti. U bezbjednosnoj teoriji nije sporno da država ima pravo da štiti svoje institucije, ali je podjednako važno da se zaštitne mjere ne pretvore u trajno stanje izvanrednosti, već da budu predmet redovne stručne evaluacije u skladu sa promjenama u bezbjednosnom okruženju – kazao je Pekić.

On je ocijenio da upravljanje bezbjednošću u demokratskom društvu ne smije počivati na logici trajne preventivne rigidnosti, već na fleksibilnom i obavještajno-potkrijepljenom modelu upravljanja rizicima. - To praktično znači da se fizičke barijere, poput montažnih ograda, ne bi smjele tretirati kao stalni element urbanog i institucionalnog pejzaža, osim ukoliko za to postoje jasni, trajni i višeslojni bezbjednosni razlozi.

Ukoliko u konkretnom periodu ne postoje indikatori povećanog rizika poput najavljenih protesta visokog intenziteta, povišenih tenzija, obavještajnih saznanja o mogućim incidentima ili procjene da bi moglo doći do nasilnog ugrožavanja objekta, onda je sa aspekta racionalnog bezbjednosnog upravljanja svrsishodnije da se ograde postavljaju situaciono i selektivno, a ne permanentno.

Drugim riječima, u uslovima odsustva povišenog rizika, sa stručnog stanovišta je opravdanije primjenjivati varijabilni model zaštite, a ne režim trajne fizičke blokade – smatra Pekić.

Pekić pojašnjava da se u standardima savremenog policijskog upravljanja javnim okupljanjima polazi od principa graduiranog odgovora i primjene najmanje restriktivnih mjera koje mogu obezbijediti zaštitu javnog reda, sigurnost učesnika i zaštitu štićenih objekata.

U tom kontekstu, za manja, mirna i niskorizična okupljanja, pojačano prisustvo policijskih službenika, uz kvalitetnu operativnu procjenu, adekvatnu komunikaciju sa organizatorima i pravovremeno raspoređivanje snaga, u pravilu bi trebalo da predstavlja dovoljan nivo preventivno bezbjednosnog odgovora.

Montažne ograde imaju smisla onda kada postoji procjena da bi moglo doći do eskalacije, proboja zaštitnog perimetra, pokušaja nasilnog ulaska u štićeni prostor ili narušavanja bezbjednosti nosilaca najviših državnih funkcija. U svim drugim situacijama, njihova upotreba može djelovati prekomjerno i nesrazmjerno.

Dakle, ukoliko je riječ o okupljanjima koja nijesu konfliktna, koja nemaju elemente nasilne mobilizacije i koja se mogu kontrolisati redovnim policijskim kapacitetima, tada fizičke barijere nijesu nužno prvi niti osnovni instrument obezbjeđenja – konstatovao je Pekić.

On smatra da bi Uprava policije trebalo da razmotri mogućnost uklanjanja postojećih ograda ispred zgrada Skupštine i Predsjednika.

Iz perspektive bezbjednosnog menadžmenta i demokratskog upravljanja javnim prostorom, svaka restriktivna bezbjednosna mjera mora biti predmet periodične revizije i stručnog preispitivanja. To se posebno odnosi na mjere koje imaju snažnu simboličku i prostornu vidljivost, kao što su montažne ograde ispred najvažnijih državnih institucija.

Uprava policije bi, shodno principima profesionalnog rada, trebalo kontinuirano da procjenjuje da li su postojeće barijere i dalje funkcionalno opravdane, da li doprinose realnom smanjenju rizika i da li je njihov efekat srazmjeran stepenu ugroženosti.

Ukoliko takva procjena pokaže da ne postoji neposredna ili trajno povišena prijetnja, onda bi uklanjanje ograda ili prelazak na model njihovog povremenog postavljanja bio ne samo racionalan, već i institucionalno poželjan potez – ocijenio je Pekić.

On podsjeća da bezbjednost u demokratskom poretku ne smije biti zasnovana isključivo na logici fizičkog distanciranja institucija od građana.

Bezbjednosna kultura savremene države podrazumijeva balans između zaštite ustavnog poretka i očuvanja otvorenosti javnih institucija, jer pretjerana fortifikacija može poslati poruku nepovjerenja prema sopstvenom društvenom okruženju.

Ukoliko je riječ o mjeri koja je uvedena kao odgovor na konkretne političko bezbjednosne okolnosti, onda je legitimno očekivati da ona bude ukinuta ili redefinisana onda kada te okolnosti prestanu. Nasuprot tome, ukoliko privremene fizičke barijere postanu trajni element zaštite bez jasnog obrazloženja, tada se otvara pitanje da li je riječ o stručno utemeljenoj bezbjednosnoj mjeri ili o administrativno inercijskom održavanju vanrednog režima – ocijenio je Pekić.

On je zaključio da bi, sa stanovišta nauke o bezbjednosti, optimalan pristup bio da se zaštita pomenutih državnih objekata zasniva na dinamičkoj procjeni prijetnji, kombinaciji ljudskih, tehničkih i organizacionih kapaciteta, te na principu minimalno invazivne zaštite, pri čemu bi fizičke barijere bile aktivirane onda kada za to postoje konkretni i provjerljivi bezbjednosni razlozi, a ne kao trajna zamjena za adaptivno i profesionalno bezbjednosno upravljanje.

Metalne barijere ispred zgrada Skupštine i Predsjednika stvaraju i praktične probleme komunalnim službama. Radnici gradskih preduzeća upozoravaju da im je zbog barijera otežano održavanje zelenih i betonskih površina koje se nalaze unutar ograđenog prostora. Na travnjacima uz ograde može se vidjeti nepokošena trava, ali i komunalni otpad koji se zadržava upravo zbog otežanog pristupa.

- Ukoliko ima smeća unutar ograđenog prostora moramo da preskačemo ogradu kako bismo ga pokupili. Nije lijepo ni za vidjeti ove ograde, a u velikoj mjeri nam otežavaju da održavamo prostor čistim – kazao je radnik Čistoće Alen Šabović, koji u tom preduzeću radi već 11 godina.

On je dodao da sličan problem imaju i njegove kolege iz Zelenila, kojima barijere otežavaju održavanje zelenih površina i ukrasnog bilja.

Činjenicu da zaštitne barijere nijesu postavljene npr. ispred zgrade Vlade Crne Gore ili zgrade Glavnog grada, Ivan Pekić objašnjava time da u bezbjednosnoj praksi nije neuobičajeno da različiti objekti javne vlasti budu obuhvaćeni različitim režimima zaštite.

Procjena ugroženosti obavlja se kroz skup konkretnih indikatora i kriterijuma, koji obično obuhvataju simbolički i politički značaj institucije, frekvenciju i tip javnih okupljanja u neposrednoj blizini, prostornu konfiguraciju objekta, pristupne pravce, ranija bezbjednosna iskustva, obavještajne podatke i procjenu potencijalne mete. U tom smislu, moguće je da su Skupština i zgrada Predsjednika tretirane kao objekti višeg simboličkog i operativnog rizika, naročito ako su istorijski bile češće tačke političkog okupljanja, protesta ili pokušaja pritiska javnosti na centre odlučivanja.

Nasuprot tome, objekti Vlade ili Glavnog grada mogu biti procijenjeni kao manje izloženi istovrsnim oblicima neposrednog bezbjednosnog pritiska ili mogu imati drugačije arhitektonsko-prostorne karakteristike koje omogućavaju efikasniju kontrolu i obezbjeđenje.