Heroj koji se nije predao: Život i borba Danila Bojovića

U nikšićkoj Župi, u selu Kuta, generacijama su stasavali ljudi navikli na borbu, žrtvu i služenje otadžbini u različitim istorijskim okolnostima. U takvom okruženju važnu ulogu imao je i njegov otac Dimitrije, iskusni ratnik i snažan porodični autoritet, koji je oblikovao temelje njegovog odrastanja i karaktera. Na takvom porodičnom i istorijskom temelju, 9. jula 1909. godine rođen je budući narodni heroj, čiji je životni i revolucionarni put bio prirodan nastavak porodične tradicije i nasljeđa, ali i odgovor na burna vremena obilježena borbom protiv fašizma.

DJETINJSTVO I ŠKOLOVANJE

Rano je ostao bez majke Vukosave (rođene Mijatović), pa je o njemu, sestrama Danici (udata Marojević) i Draginji (udata Đurović) te bratu Miloradu, koji je kasnije učestvovao u Narodnooslobodilačkoj borbi, brinuo otac Dimitrije, učesnik balkanskih, Prvog i kasnije Drugog svjetskog rata.

Djetinjstvo je proveo u rodnim Kutima, u porodičnoj kući u kojoj su se usvajale vrijednosti poštovanja, odgovornosti i privrženosti porodici. Večeri je provodio slušajući priče rođaka, oca i đeda Mira, ratnika sa Vučjeg Dola, koje su u njemu razvijale osjećaj hrabrosti i predanosti.

Školovanje nije mogao odmah započeti jer su u Kutima bile smještene austrijske postaje. Prva škola počela je s radom ljetom 1919. godine, kada je u desetoj godini upisan u prvi razred.

Osnovnu školu završio je u Župi 1923. godine, nakon čega je upisao gimnaziju, koju je pohađao u Nikšiću, Pljevljima, Danilovgradu, Beranama i Peći. Već kao gimnazijalac učestvovao je u opozicionim aktivnostima, zbog čega je 1928. godine isključen iz nikšićke gimnazije i isti razred morao završavati u više gradova.

Rane godine provedene u porodičnom i ratničkom okruženju oblikovale su njegov karakter i usmjerile ga ka kasnijem studentskom i revolucionarnom djelovanju.

STUDENTSKI DANI

U Beogradu 1932. godine upisao je Pravni fakultet Univerziteta, čime započinje nova etapa njegovog života. Prema registru prijave boravišta, prvi put se prijavio 17. novembra 1932. godine na adresi Sarajevska ulica broj 79, kod stanodavca Jovana Šilera, a tokom studija radio je razne poslove kako bi obezbijedio sredstva za život i školovanje.

U studentski pokret uključio se od početka studija. Od 1934. godine (prema nekim izvorima od 1933) bio je član SKOJ-a, a 1937. primljen u Komunističku partiju Jugoslavije. Ubrzo postaje član uprave Studentskog pravničkog društva i organizacije Pravna zaštita, važnih uporišta partijskog djelovanja među studentima.

U jesen 1938. godine izabran je za člana Akcionog odbora stručnih studentskih udruženja, legalnog koordinacionog organa studentskog pokreta na Beogradskom univerzitetu. Pripadao je grupi najaktivnijih studenata, prisutnih u gotovo svim akcijama na Univerzitetu i van njega, a zadatke je izvršavao disciplinovano i sa velikom odanošću. Isticao se spremnošću za sukobe sa policijom i protivnicima pokreta, zbog čega je više puta hapšen i zatvaran.

Na Pravnom fakultetu diplomirao je 1939. godine, a istovremeno je bio i apsolvent filozofije. Iste godine odlazi na služenje vojnog roka i postaje rezervni potporučnik, iako je želio običan vojni rok, po partijskoj direktivi završava oficirsku obuku radi pripreme za buduću borbu protiv fašizma i režima.

RATNI PUT

Bio je jedan od organizatora u Beogradu za odlazak dobrovoljaca u Španiju u Španskom građanskom ratu (1936–1939), ali je sa tog puta vraćen nakon hapšenja u Sloveniji, jer je bio poznat policijskim i žandarmerijskim organima.

Početak Drugog svjetskog rata zatekao ga je kao rezervnog oficira Kraljevine Jugoslavije na granici prema Mađarskoj. Po povratku u rodni kraj učestvuje u organizaciji Trinaestojulskog ustanka u Nikšiću i postaje prvi komandant Župskog ustaničkog bataljona, učestvujući u razoružanju žandarmerijske stanice Mioljem Polju i organizovanju otpora okupacionim snagama.

Na partijskoj konferenciji u Dubravi kod Gornjeg Polja, 15. oktobra 1941. godine, izabran je za člana Okružnog komiteta KPJ za nikšićki okrug, nakon čega je izvršavao partijske zadatke u Pivi, Goliji, Banjanima, Pješivcima i drugim krajevima.

Početkom marta 1942. komandand Nikšićkog partizanskog odeda Save Kovačevića, povjerava mu specijalane zadatke – da hitno održi savjetovanje političkog i komandnog kadra i čvrstih komunista u bataljonu u cilju čišćenja terena od izdajnika i suprostavljanja nastupanju petolonaških elemenata i kontarevolucionara.

Kada su glavne snage NOP, juna 1942. godine, morale da se povuku sa područja Crne Gore, Hercegovine, istočne Bosne i Sandžaka, po odluci PK KPJ za Crnu Goru — Danilo je zajedno sa grupom komunista dobio zadatak da ostane na ilegalnom radu na terenu. Tada je nastupio najteži period NOB u Crnoj Gori. Udružene jake snage Italijana, četnika i separatista sprovode razna zvjerstva prema partizanskim porodicama i simpatizerima NOP, ubijaju ih i odvode u logore, organizujući stalne potere i napade na partizanske grupe i ilegalce koji su delovali na terenu. OK KPJ je ulagao velike napore na suzbijanju zahuktale kontrarevolucije, insistirao na potrebi šireg angažovanja u borbi i organizovao niz konkretnih akcija. Pokazao se i u tim teškim okolnostima na visini zadatka, i kao borac i kao član Okružnog komiteta. Pročuo se u borbi protiv neprijatelja, posebno protiv četničkih snaga.

STRADANJE

Krajem februara 1943. godine organizovana je potjera za grupom komunista ilegalaca na čijem se čelu nalazio Danilo.

Nakon što je njegov otac Dimitrije pušten iz zatvora u Brezoviku, odlazi u Župu, gdje dobija informacije o kretanju četničkih snaga koje namjeravaju da uhvate njegovog sina i ostale ilegalce. Tada saznaje da je iz Brda kod Danilovgrada stigao četnički bataljon komandanta Stojanovića sa oko 75 boraca, uz 74 mobilisana Župljanina i 15 žandarma.

U večernjim satima Danilo zajedno sa Obradom Bojovićem i Radom Kneževićem dolazi u porodičnu kuću kako bi vidjeli kako je bilo u zatvoru i kako su se držali njihovi saborci. Tokom razgovora o stanju na terenu dolazi do neslaganja između oca i sina oko daljeg djelovanja u Župi. Otac je smatrao da bi se privremeno trebalo povući sa teritorije Župe zbog opasnosti od potjere i mogućeg napada.

Nakon kraćeg zadržavanja napuštaju kuću i preko kutskih Mijela kreću prema Kutskom brdu, po hladnom vremenu, gladni i mokri. Naredne noći, po ustaljenom običaju, Mikna Bojović odlazi na Kutsko brdo kako bi im odnijela hranu i odjeću, ali i prenijela vijest da su četničke snage krenule u potjeru za njima.

Tih dana pokreti četničkih snaga bili su usmjereni prema području Prekornice, Štitova, Luka, Bara Bojovića, Kutskog brda, Kuta i Zagrade, gdje su se ilegalci skrivali.

Grupa ilegalaca bila se uputila prema Borovniku, ali ih je zora zatekla kod Prorokova dola, pa su utočište pronašli na visoravni Konjsko, u podnožju Rozina vrha, u savardaku Iva Martinovića. Umorni, promrzli i iscrpljeni od kretanja po dubokom snijegu, naložili su vatru, sluteći da su izdajnici već otkrili njihov pravac kretanja, dok su istovremeno spaljivali važna dokumenta.

Iako su pokušali da prikriju tragove, dim iz savardaka otkrio je njihovo sklonište. Ubrzo su četničke i žandarmske snage izvršile potpunu blokadu i pozvale ih na predaju.

Formacija obruča bila je raspoređena tako da je uz svakog Župljanina bio po jedan pripadnik letećeg bataljona, dok su žandari bili najbliži savardaku, koji su ubrzo i zapalili. Na poziv na predaju niko se nije odazvao. Danilo je tada rekao da se neće predati „do posljednje kapi krvi“ i da prezire njihova obećanja.

Opkoljeni jakim četničkim snagama pružili su žestok otpor. Danilo je iskočio iz savardaka s bombom i puškom, pokušavajući da probije obruč i prihvatio neravnopravnu borbu. Međutim, pod snažnom vatrom i otežanim kretanjem kroz velike snježne nanose, mitraljeski rafal ga je pokosio. Krv je brzo isticala, snaga ga je napuštala, ali živ nije želio da padne u ruke neprijatelju.

Prema pojedinim svjedočenjima, izvadio je pištolj i oduzeo sebi život.