CPC u krizi: raskol i legitimitet

Crnogorska pravoslavna crkva (CPC) se, dvadeset godina nakon sticanja nezavisnosti, nalazi u paradoksalnoj situaciji: između snažne simbolike i ograničene realne moći. Sa relativno malim brojem vjernika, bez kanonskog priznanja i sa duboko podijeljenim rukovodstvom, suočava se sa krizom koja dovodi u pitanje njen dalji razvoj.

Sukob između, za državu zvaničnog, mitropolita Mihaila i novoustanovljenog Borisa dodatno je ogolio pitanje može li CPC opstati kao jedinstvena crkvena organizacija ili će se pretvoriti u više suprotstavljenih frakcija. Jubilarnu, tridesetu godišnjicu od obnove Crnogorske pravoslavne crkve (CPC) obilježio je najteži raskol od njenog ponovnog uspostavljanja 1993. godine.

Umjesto institucionalne konsolidacije i jačanja društvenog uticaja, CPC se danas suočava sa dubokim podjelama, sporovima oko legitimiteta i ozbiljno narušenim unutrašnjim poretkom. U središtu krize nalazi se sukob između Mihaila i Borisa, pri čemu Boris i dio mlađeg sveštenstva optužuju Mihaila da je, zbog starosti i smanjene aktivnosti, izgubio sposobnost da vodi Crkvu.

Mihailo, sa druge strane, tvrdi da je riječ o pokušaju puča, mimo Ustava CPC, kanonskog poretka i crkvenih organa. Unutrašnji sukob kulminirao je na Cetinju 3. septembra 2023. godine, kada je više stotina građana koji podržavaju episkopa Borisa aklamacijom proglasilo njega za mitropolita.

Istovremeno je saopšteno da se dosadašnji poglavar povlači u mirovinu, uz zadržavanje počasne titule. Skup je bio organizovan kao Opštecrnogorski zbor, po uzoru na istorijska okupljanja iz 18. i 19. vijeka, ali je Mihailo taj događaj ocijenio kao „propali politički miting“, bez legaliteta i legitimiteta.

Borisova struja je tvrdila da je Zbor bio nužan jer su redovni mehanizmi odlučivanja u CPC godinama blokirani. Prema njihovom tumačenju, Ustav Crkve faktički nije na snazi, a Mitropolitski savjet ne funkcioniše više od deset godina. U tom kontekstu, razrješenje ili penzionisanje mitropolita na javnom zboru nema uporište u dosadašnjoj praksi niti u kanonskom poretku.

Pravni i kanonski aspekt ovog poteza dodatno komplikuje situaciju. Kako su ukazali pravnici, CPC ima jasno definisano unutrašnje ustrojstvo i organe, te se odluke donose u skladu sa pravnim normama i Ustavom Crkve. Pristalice Borisa tvrde da se upravo na taj poredak više nije moglo osloniti jer su institucije bile blokirane.

U takvom ambijentu teško je utvrditi ko ima stvarnu većinsku podršku, ali je izvjesno da Crkva nema široku vjerničku bazu: procjenjuje se da aktivnu podršku CPC daje manje od deset odsto pravoslavnog stanovništva u Crnoj Gori. Dodatni problem predstavlja činjenica da CPC nema kanonsko priznanje u Vaseljenskoj patrijaršiji.

Unutrašnji raskol dodatno otežava taj položaj jer Crkva koja ni sama nema jedinstveno rukovodstvo teško može uvjerljivo tražiti šire priznanje. Politički kontekst je takođe imao značajnu ulogu u razvoju CPC. U periodu prije 2020. godine, bivša vlast je podržavala CPC kao dio šire politike jačanja crnogorskog identiteta.

Nakon promjene vlasti, CPC je ostala bez te vrste podrške, što je dodatno ogolilo njene unutrašnje slabosti. Kriza je dodatno produbljena međusobnim optužbama unutar same crkve. Nakon događaja na Cetinju, iz kabineta mitropolita Mihaila saopšteno je da odluke Zbora nemaju nikakav pravni značaj.

U takvoj situaciji, CPC se suočava sa izazovom definisanja svog legitimiteta i budućnosti. Potrebne su nove strategije djelovanja i nove politike. Bez obnove funkcionalnih institucija, unutrašnjeg dijaloga i jasnog definisanja legitimiteta, teško je očekivati stabilizaciju u skorijem periodu.