Kako je propala Al Kaida: Teroristi ponekad poraze sami sebe

Al Kaida je gotova. Organizacija koju je Osama bin Laden osnovao i predvodio, koja je prije 25 godina napala Sjedinjene Države i ubila 2.977 nevinih Amerikanaca u Svjetskom trgovinskom centru, Pentagonu i ruralnom dijelu Pensilvanije, više ne postoji - i američki zvaničnici bi to trebalo otvoreno da kažu, umjesto da dodatno pothranjuju njen mit ponašajući se i govoreći kao da ona i dalje postoji.

Terorizam nije nestao, džihadizam nije iščezao, a američko-izraelski rat protiv Irana mogao bi dodatno podstaći antiameričko raspoloženje i nasilje. Međutim, grupa koja je napala Sjedinjene Države 11. septembra više ne postoji. U godinama nakon tog napada, hiljade Amerikanaca posvetile su svoje živote osveti žrtava. Užas koji je zahvatio cijelu zemlju dok su ljudi gledali avione kako udaraju u kule - nevine ljude koji su bili smrskani, spaljeni ili su skakali u smrt - izazvao je snažan i strastven odgovor. Oni koji su učestvovali u direktnom odgovoru platili su visoku cijenu: u ratovima nakon 11. septembra više od 15.000 pripadnika američke vojske i vojnih izvođača poginulo je u borbama, dok je oko 1,8 miliona ostalo sa invaliditetom.

Od 2012. do 2021. godine, četiri puta više aktivnih pripadnika vojske i veterana umrlo je od posljedica samoubistva nego u borbama. Pripadnici oružanih snaga vjernih američkih saveznika, posebno Kanade, Danske, Francuske, Njemačke, Italije i Ujedinjenog Kraljevstva, pridružili su se Sjedinjenim Državama u borbama; stotine njih poginule su boreći se zajedno sa Amerikancima. Oni i njihove porodice zaslužuju da znaju da njihov trud nije bio uzaludan. Vašington i njegovi saveznici izgubili su rat u Avganistanu, ali su uspjeli u borbi protiv Al Kaide.

Džihadistički terorizam i dalje predstavlja prijetnju, a nijesu neutralisane sve grupe koje koriste ime “Al Kaida”. Opasne organizacije djeluju na Arapskom poluostrvu, Rogu Afrike, u Sjevernoj Africi, Sahelu i Južnoj Aziji. Izvode napade i kontrolišu teritorije, a neke su bile blizu toga da obore vlade, posebno u Maliju, Somaliji i Jemenu. Džihadisti različitih usmjerenja obučavaju se u Avganistanu pod vlašću talibana - što je razvoj događaja koji se mora pažljivo pratiti. Ali nijednu od grupa koje se ponekad nazivaju “ograncima Al Kaide” centralno ne usmjerava niti vodi bin Ladenova organizacija, pa bi zvaničnici trebalo da prestanu da sugerišu suprotno, jer time preuveličavaju prijetnju koju te grupe predstavljaju, a ne olakšavaju borbu protiv njih.

Zapravo, bilo bi najbolje potpuno prestati sa upotrebom izraza “ogranak Al Kaide”. Analiza obrazaca napada koji su bili direktno povezani sa Al Kaidom pokazuje kako je njeno centralno jezgro vremenom izgubilo zamah. Prije 11. septembra, jezgro Al Kaide održavalo je stalan tempo operacija širom svijeta protiv američkih ciljeva. Među njima su bili bombaški napad na Svjetski trgovinski centar 1993. godine, u kojem je poginulo šest, a povrijeđeno više od 1.000 ljudi, napad na kompleks Kobar Tauers 1996, kada je ubijeno 19, a ranjeno više stotina ljudi, bombaški napadi na američke ambasade u Keniji i Tanzaniji 1998, u kojima su poginule 224 osobe, a hiljade povrijeđene, kao i napad na američki razarač USS Cole 2000. godine, u kojem je ubijeno 17 ljudi.

Poslije 2001. godine, pokušaji jezgra Al Kaide da napadne teritoriju SAD uključivali su neuspjeli pokušaj iz 2001. da se u avionu koji je letio za Majami aktivira bomba sakrivena u cipeli, kao i propalu zavjeru iz 2009. za samoubilački napad na njujorški metro. Grupa je, međutim, nanijela više žrtava američkim prijateljima i saveznicima nego samim Sjedinjenim Državama, izvodeći smrtonosne napade na Baliju 2002, u Rijadu 2003. i Londonu 2005. godine. Ali nakon tog talasa napada tokom prve decenije 21. vijeka, inicijativu su preuzele druge džihadističke grupe, a poslije 2009. globalne operacije jezgra Al Kaide praktično su prestale.

Decenijama proučavam načine na koje terorističke grupe prestaju da postoje, oslanjajući se na bazu podataka koja obuhvata 457 terorističkih kampanja i organizacija tokom posljednjih stotinu godina. Analizom njihovog sastava, ciljeva i publike kojoj su se obraćale moguće je prepoznati zajedničke obrasce razvoja. Iako se međusobno ne isključuju, postoji šest glavnih puteva kojima takve grupe na kraju nestaju ili mijenjaju oblik: eliminacija rukovodstva, pregovori, uspjeh, neuspjeh, represija i preusmjeravanje na drugi način djelovanja, poput običnog kriminala ili pobunjeništva. U slučaju jezgra Al Kaide, eliminacija vođstva i vojni pritisak imali su važnu ulogu, ali je grupa prvenstveno doživjela kraj zbog strateškog neuspjeha - upravo onako kako se Bin Laden pribojavao da će se dogoditi.

Nakon napada 11. septembra, američka kampanja trebalo je da bude usmjerena na uništenje njihovih počinilaca. Međutim, Sjedinjene Države nijesu jasno definisale prijetnju. Odobrenje za upotrebu vojne sile, koje je Kongres usvojio 14. septembra 2001, uopšte nije pominjalo Al Kaidu, već je neprijatelje Vašingtona neodređeno opisalo kao “one države, organizacije ili osobe za koje (predsjednik) utvrdi da su planirale, odobrile, počinile ili pomogle terorističke napade koji su se dogodili 11. septembra 2001”. Nekoliko dana kasnije predsjednik Džordž V. Buš ponovio je takav pristup. “Naš rat protiv Al Kaide počinje Al Kaidom, ali se tu ne završava”, poručio je. “Neće se završiti dok svaka teroristička grupa globalnog dometa ne bude pronađena, zaustavljena i poražena.” Time su SAD zapravo objavile rat jednoj taktici - terorizmu, koji je oblikovao političko nasilje u savremenom svijetu još od talasa anarhističkog terorizma u Evropi prije Prvog svjetskog rata. Vašington je sebi postavio zadatak koji nije mogao da izvrši.

Uslijedila je nedovoljno usmjerena kampanja u Avganistanu, koja je uklonila talibane sa vlasti u Kabulu, ali je omogućila Bin Ladenu i njegovim saradnicima da pobjegnu, a zatim i rat u Iraku, gdje Al Kaida prije toga nije ni djelovala. Njen ogranak pojavio se tek nakon što je američka vojna okupacija trajala godinu dana. Invazija na Irak učinila je više za produžavanje života Al Kaide nego bilo koji drugi pojedinačni događaj. Privukla je nove regrute među sunitskim stanovništvom širom svijeta i na kraju stvorila uslove za nastanak organizacije Islamska država.

Ipak, tokom narednih 25 godina, ponekad gotovo uprkos samim sebi, Sjedinjene Države i njihovi saveznici uspjeli su da poraze Bin Ladenovu Al Kaidu - često uz nenamjernu pomoć same organizacije. Važan trenutak bilo je ubistvo Osame bin Ladena u maju 2011. u Abotabadu u Pakistanu, što je dodatno narušilo unutrašnju povezanost Al Kaide. Američke snage upale su u kompleks u kojem se nalazio Bin Laden, ubile ga, a zatim helikopterom prebacile njegovo tijelo na nosač aviona i sahranile ga u moru, čime je onemogućeno stvaranje grobnog mjesta koje bi moglo da postane spomenik ili mjesto okupljanja njegovih pristalica.

Dokumenti pronađeni tokom te operacije bili su za američku borbu protiv terorizma gotovo jednako vrijedni kao i sama bin Ladenova smrt. Pružili su uvjerljive dokaze da on već neko vrijeme nije iz jednog centra upravljao operacijama grupe. Njegova smrt nije označila kraj Al Kaide, ali je značila da je pravda zadovoljena i oslabila je mogućnost njegovih pristalica da se okupljaju oko njega. Do septembra 2011. američki zvaničnici tvrdili su da je među živima ostalo najviše nekoliko desetina ljudi direktno povezanih sa izvođenjem napada 11. septembra. Ali umjesto da u tom trenutku proglase pobjedu nad grupom i krenu dalje, SAD su proširile kampanju napada dronovima, započetu 2002. za vrijeme predsjednika Buša i ubrzanu tokom prvih godina administracije Baraka Obame.

Umjesto takozvanih napada na konkretno identifikovane osobe, u kojima su mete bili poznati lideri, kampanja se sve više oslanjala na “napade na osnovu obrasca”, usmjerene na neidentifikovane pojedince ili grupe čije su ponašanje i karakteristike odgovarali određenom profilu. Takvi napadi izvođeni su ne samo u Avganistanu i Pakistanu, već i u Somaliji i Jemenu. Kampanja dronovima prorijedila je redove Al Kaide i omogućila odmazdu za pokušane napade. Tako su, na primjer, ubijeni pripadnici jemenskog ogranka Al Kaide koji su obučili i opremili Umara Faruka Abdulmutalaba, nesuđenog “bombaša sa eksplozivom u donjem vešu”, koji je 2009. pokušao da obori putnički avion.

Ali napadi dronovima istovremeno su podsticali terorizam. Prema deklasifikovanim razgovorima FBI-ja, Tamerlan Carnajev, jedan od bombaša sa Bostonskog maratona 2013, koji je takođe bio inspirisan jemenskim ogrankom Al Kaide, rekao je prijatelju da je smrt osmogodišnjeg djeteta u tom napadu bila opravdana jer su djeca u Avganistanu i Pakistanu stradala u američkim napadima dronovima. Kampanja dronovima imala je i strateške posljedice po odnose SAD sa saveznicima: javno mnjenje u Francuskoj, Njemačkoj, Španiji, Turskoj i Britaniji postajalo je sve negativnije prema američkom “globalnom ratu protiv terorizma”. Dronovi su bili taktički važni i vjerovatno su spasili živote, ali nijesu doveli do kraja Al Kaide. Za uspjeh u borbi protiv te organizacije mnogo značajnija bila je saradnja obavještajnih službi i organa za sprovođenje zakona među američkim saveznicima, koja i danas predstavlja temelj američke borbe protiv terorizma.