NATO saveznici osujetili ruski plan za sabotažu podmorskih kablova

Duboko u arktičkim vodama, u blizini udaljenog arhipelaga Svalbard, NATO saveznici su ovog proljeća otkrili ruske podmornice kako uvježbavaju upotrebu tajnog oružja osmišljenog za onesposobljavanje ključnih podmorskih kablova, bez ostavljanja tragova. Tajnu rusku operaciju, koju su Reutersu opisala dvojica zapadnih zvaničnika, izvodila je Uprava za podmorsko ratovanje ruskog Glavnog direktorata za dubokomorska istraživanja, poznatog po ruskoj skraćenici GUGI, koja je koristila podmorska plovila za simulaciju upotrebe sofisticirane i razorne tehnologije.

Zajednička operacija Velike Britanije, Norveške i Sjedinjenih Američkih Država pratila je i suočila se sa ruskim plovilima na moru, rekli su zvaničnici, koji su govorili pod uslovom anonimnosti. Ruskim plovilima je onemogućeno da završe vježbu, nakon čega su napustila to područje. Velika Britanija i Norveška saopštile su u aprilu da su otkrile tajnu rusku operaciju u arktičkim vodama. Međutim, otkriće novog oružja, lokacija operacije i učešće SAD do sada nijesu bili objavljeni.

Suočavanje duboko pod morem dogodilo se u trenutku kada pojedini zapadni obavještajni zvaničnici strahuju da Kremlj pojačava operacije sabotaže u Evropi i priprema se za mogući sukob sa NATO-om. Neki američki obavještajni analitičari sve su zabrinutiji da bi Rusija mogla testirati NATO-ov sporazum o uzajamnoj odbrani, poznat kao Član 5, rekli su trojica američkih zvaničnika. Ako bi do toga došlo, uništavanje podmorskih kablova moglo bi biti važan dio takvog pokušaja, rekli su zapadni zvaničnici.

Kablovi, često ne deblji od baštenskog crijeva, položeni na morskom dnu ili zakopani neposredno ispod njega, od ključnog su značaja za globalnu internet povezanost i finansijske transakcije. Njihov ekonomski i strateški značaj učinio ih je metama u ranijim sukobima, uključujući Prvi i Drugi svjetski rat, kada su bili ključni za prenošenje naređenja putem telegrafa ili telefona. Dva podmorska optička kabla, svaki dug oko 1.400 kilometara, povezuju Svalbard sa kopnenim dijelom Norveške i nalaze se na dubini do 2.700 metara. Njima se prenose ogromne količine satelitskih podataka preuzetih na satelitskoj zemaljskoj stanici SvalSat, najvećoj takvoj stanici na svijetu i dijelu NASA-ine mreže Near Space Network.

Rusko Ministarstvo odbrane nije odgovorilo na zahtjev za komentar o incidentu. Kremlj dosljedno negira da sprovodi operacije sabotaže u zemljama NATO-a ili planira bilo kakav sukob. Pojedini zapadni zvaničnici smatraju da je Moskva posljednjih mjeseci pojačala aktivnosti usmjerene protiv evropskih država, dok je linija fronta u Ukrajini uglavnom ostala nepromijenjena. Poljska, Litvanija i Rumunija potvrdile su različite slučajeve narušavanja bezbjednosti. Najnoviji pokušaj napada dronovima na aerodrom Lajpcig/Hale u avgustu izazvao je niz reakcija Njemačke, uključujući zatvaranje ruskog konzulata u Bonu i kulturnog centra u Berlinu.

Direktor Centralne obavještajne agencije Džon Retklif u avgustu je posjetio obavještajne zvaničnike u Moskvi, između ostalog kako bi upozorio Rusiju da ne pojačava operacije sabotaže u Evropi, rekla su dvojica ljudi upoznata sa tim pitanjem. Reuters nije mogao da utvrdi da li je Retklif tokom razgovora pokrenuo pitanje ruskih tajnih operacija u vezi sa podmorskom infrastrukturom. Kremlj nije želio da kaže o čemu je razgovarano niti da pruži dodatne detalje.

Istovremeno sa sukobljavanjem sa ruskim plovilima na moru, britanski i norveški zvaničnici odnijeli su svoja saznanja u Moskvu kako bi pokazali da su upoznati sa novom tehnologijom, nadajući se da bi to moglo navesti Rusiju da odustane od njene upotrebe, rekla su dvojica zapadnih zvaničnika. Rusija nije oštetila nijedan kabl. Vježba je bila usmjerena na simulaciju upotrebe tehnologije u slučaju sukoba sa NATO-om, rekli su zvaničnici. Nijesu željeli da otkriju kako tehnologija funkcioniše.

Na pitanje za komentar, NATO je Reuters uputio na norveške i britanske vlasti. „Zajedničkom operacijom poslali smo jasnu poruku Rusiji da ne može djelovati tajno“, rekao je norveški ministar odbrane Tore Sandvik u saopštenju. „Nedvosmisleno smo stavili do znanja ruskim vlastima da će svaki pokušaj napada na našu kritičnu infrastrukturu biti otkriven i imati posljedice“, rekao je on. „Ničiji interes nije da se pojačavaju tenzije na krajnjem sjeveru“.

Britansko Ministarstvo odbrane uputilo je na saopštenja od 9. aprila, u kojima je potvrđeno da je Rusija pokušavala da sprovodi tajne aktivnosti u norveškim i britanskim vodama i njihovoj blizini, a koje su povezane sa ruskim Glavnim direktoratom za dubokomorska istraživanja, poznatim po skraćenici GUGI. Vašington i London uveli su sankcije toj tajnovitoj upravi. Bijela kuća nije odgovorila na zahtjev za komentar. CIA je odbila da komentariše.

Svako zaoštravanje odnosa između Rusije i NATO-a moglo bi brzo ukazati na strateški značaj ledenog morskog prostora između južnog dijela arhipelaga Svalbard i kopnene Norveške, poznatog kao Medveđa vrata, rekao je jedan od zapadnih zvaničnika. Da bi stigle do Atlantika, ruske nuklearne podmornice stacionirane na poluostrvu Kola morale bi da pređu oko 640 kilometara širok morski prostor prije nego što prođu pored udaljenog norveškog vulkanskog ostrva Jan Majen. Velika Britanija je ove sedmice saopštila da je u avgustu rasporedila snage na Jan Majenu, sa norveškim i američkim saveznicima, u okviru vježbe čiji je cilj bio demonstriranje sposobnosti NATO-a da zajednički djeluje na krajnjem sjeveru.

Norveška planira da do 2028. godine postavi novi optički kabl koji će povezivati Svalbard i Jan Majen sa kopnenim dijelom zemlje. NATO saveznici usredsredili su se na bezbjednost podmorske infrastrukture nakon uništenja tri od četiri podmorska gasovoda Sjeverni tok 2022. godine, kojima je ruski gas dopreman u Njemačku. Njemački tužioci optužili su jednog Ukrajinca koji je u vrijeme napada bio pripadnik specijalnih snaga. Ukrajina negira bilo kakvu ulogu u sabotaži.

Od 2023. godine sve više brodova sporo plovi iznad ili u blizini osjetljive podmorske infrastrukture, uključujući gasovode, energetske i telekomunikacione kablove, kako bi mapirali njihov položaj. Ta aktivnost poznata je kao „drifting“. Prošle godine broj takvih aktivnosti u Sjevernom moru povećan je za 52 odsto, na 13.079 plovila, u odnosu na godinu ranije, pokazuju podaci kompanije Windward koja se bavi analizom pomorskih rizika. U oblasti Južnog kineskog mora broj plovila povećan je za 88 odsto, na 18.401.

Ispitivanje infrastrukture u međunarodnim vodama nije nezakonito, ali stručnjaci za bezbjednost smatraju da tako obimno mapiranje može predstavljati pripremu za sabotažu. Takve aktivnosti i sumnje u ometanje pojedinih kablova podstakle su nove inicijative pokrenute u januaru prošle godine, uključujući NATO-ov sistem za nadzor Baltic Sentry i Nordic Warden, inicijativu koju predvodi Velika Britanija, a koja okuplja mornarice radi pojačanih patrola oko kritične infrastrukture.

U Baltičkom moru, jednom od glavnih područja nadzora, aktivnosti „driftinga“ tokom 2025. godine smanjene su za pet odsto, na 526 plovila, u odnosu na godinu ranije, pokazuju podaci kompanije Windward. Ta kompanija navodi da je najmanje 11 podmorskih kablova u Baltičkom moru oštećeno ili presječeno od oktobra 2023. do kraja prošle godine.

„Sadašnja procjena je da su Rusija i Kina vjerovatno najaktivnije i najvažnije prijetnje pod morem“, rekao je izvršni direktor kompanije Windward Ami Danijel. Globalna mreža energetskih i telekomunikacionih kablova koja se prostire morskim dnom svake godine se širi, podstaknuta rastućom potražnjom za podacima i električnom energijom, dijelom i zbog razvoja vještačke inteligencije. Pojedini analitičari smatraju da je Evropa i dalje ranjiva. „Tokom posljednjih 25 godina Evropa je istovremeno uradila dvije stvari. Dramatično je povećala zavisnost od infrastrukture na morskom dnu, a istovremeno je dramatično smanjila kapacitete za zaštitu te infrastrukture“, rekao je Brus Džouns, viši saradnik Brookings Institutiona. „Sada je, sa zakašnjenjem, ponovo izgrađuje suočena sa rastućom ruskom prijetnjom“.